(۱۶۶۹) سوال: آیا استفاده از عطرهایی که حاوی مقداری الکل هستند، در مواردی همانند ضدعفونی کردن زخم‌ها، جایز است؟

جواب:

در پاسخ به این پرسش، بیان دو مسئله، حائز اهمیت است:

نخست: آیا شراب نجس است یا خیر؟ علما در این باره اختلاف ‌نظر دارند و بیشتر علما، خمر را از نظر حسی و ظاهری، نجس می‌دانند؛ یعنى اگر روی لباس، بدن یا زمین بریزد، واجب است که پاک شود. برخی نیز بر این باور هستند که خمر از نظر حسی، نجس نیست زیرا حکم نجاست، حكمی شرعي است و به دلیل، نیاز دارد در حالی که دلیلی برای نجاست حسی خمر وجود ندارد و وقتی نجاست خمر با دليل شرعي ثابت نشود، اصل بر پاک بودن آن است و در این صورت، از کسانی ‌که به نجاست آن حکم داده‌اند، خواسته می‌شود که دلیل، ارائه دهند.

شاید کسی بگوید: دلیل از کتاب الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ این فرمایش الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [المائدة: ۹۰] : (اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! شراب، قمار، بت‌ها و تيرهاى قرعه، پليد و ناپاک هستند؛ از کار شيطان می‌باشند؛ پس از آن‌ها دورى نمایید تا رستگار شويد). «رجس» به معناى نجس می‌باشد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ} [الأنعام: ۱۴۵] : (بگو در آنچه به من وحى شده است چیزی را برای هر کسی که بخواهد بخورد‏ حرام نمى‏يابم مگر آنكه مردار، خون ريخته شده يا گوشت ‏خوك باشد كه اين‌ها همگی نجس و ناپاک هستند). (رجس) یعنی این موارد مذکور، نجس هستند.

رجس در این‌جا به معنای نجس می‌باشد به دلیل این که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم درباره‌ی پوست مردار فرمود: «يطهرها الماء والقرظ»[۱] : (با آب و برگ دباغی، پاکیزه می‌شود). عبارت «يطهرها» بدین معنا است که آن چیز، نجس بوده است و این در نزد علما واضح است. وقتی رجس به معناى نجس باشد، پس این فرمایش الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در آیه‌ی تحریم خمر: «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ» به معنای نجس بودن آن است؛ اما در پاسخ باید گفت: منظور از رجس در این ‌جا، نجاست عملی است و نجاست حسی نیست زیرا فرمود: {رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} : (نجس است که از عمل شیطان می‌باشد).

همچنین پوشیده نیست که قمار، بت‌ها و تیرهای قرعه از نظر حسی، نجس نیستند و خبر در این آیه {رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} : (نجس است که از عمل شیطان می‌باشد) متعلق به تمام چهار مورد مذکور است و همگی در این حکم مشترک هستند.

همچنین کسانی که معتقد هستند خمر از نظر حسی، نجس نیست، دلیلی از سنت دارند و به آن استدلال می‌کنند؛ وقتی خمر، حرام شد، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دستور به شستن ظروف از اثر خمر نداد و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم همه را در بازارها سرازیر کردند در حالی که اگر اگر از نظر حسی، ناپاک و نجس بود، آن را در بازار نمی‌ریختند زیرا موجب نجاست بازار و رهگذران می‌شود. همچنین در صحیح مسلم ثابت است که: «أن رجلا أهدى لرسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم راوية خمر، فقال له رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم «هل علمت أن الله قد حرمها؟» قال: «لا»، فسارّ إنساناً. فقال له رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «بم ساررته؟» فقال: «أمرته ببيعها» فقال: «إن الذي حرم شربها حرم بيعها». قال: ففتح المزادة حتى ذهب ما فيها»[۲] : (مردی یک کوزه شراب به رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هدیه داد. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به او فرمود: (آیا باخبر شده‌ای که الله، آن را حرام نموده است؟ گفت: خیر. سپس با شخصی آهسته سخن گفت. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: چه چیزی را با او نجوا نمو‌دی؟ گفت: به او دستور دادم که آن را بفروشد. ایشان صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: (همان کسی‌ که نوشیدنش را حرام نموده، فروختن آن را نیز حرام نموده است). آن مرد، درب ظرف را باز کرد و شراب را بر زمین ریخت). وی این کار را در حضور رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم انجام داد اما ایشان، او را به شستن ظرف سفارش نکرد. این دلیلی بر این است که خمر از نظر حسی، نجس نیست.

دوم: حال که روشن شد خمر از نظر حسی، نجس نیست و دیدگاه راجح و صحیح نزد من نیز همین است، پس الکل نیز از نظر حسی، ناپاک و نجس نیست بلکه نجاست آن، معنوی می‌باشد؛ زیرا الکلی که موجب مستی شود، خمر است زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «كل مسكر خمر»[۳] : (هر چیز مست‌کننده، خمر است). وقتی خمر باشد نیز استعمال آن  در نوشیدنی و خوراکی، بنا بر دلیل شرعی و اجماع علما، حرام است؛ اما استفاده از آن در موارد دیگر مانند ضد عفونی کردن و غیره جای بحث دارد؛ اگر از آن دوری شود، به احتیاط نزدیک‌تر است و من نمی‌توانم بگویم که حرام است اما خودم از آن استفاده نمی‌کنم مگر زمانی که نیاز باشد مانند زمانی که به ضد عفونی کردن زخم یا غیره نیاز داشته باشم، والله أعلم.

[۱] مسند احمد (۴۴/ ۴۱۴، شماره ۲۶۸۳۳). سنن ابو داود: کتاب اللباس، باب فی أهب المیتة، شماره (۴۱۲۶). سنن نسائی: کتاب الفرع والعتیرة، باب ما یدبغ به جلود المیتة، شماره (۴۲۴۸).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.