(۱۴۸۲) سوال: حکم مسح بر آتل یا پانسمان چیست؟

جواب:

بنا بر دیدگاه راجح، مسح بر آتل یا پانسمان، جایز است. آتل یا پانسمان، چیزی است که بر شکستگی، زخم و… بسته شده و پیچیده می‌شود. باید بدانیم که آتل یا پانسمان نباید از حد نیاز جلوتر رود و بیشتر بسته شود؛ حد نیاز همان اندازه‌ای است که نیاز به بسته شدن دارد حتی اگر از موضع درد یا شکستگی فراتر رود. مهم این است که آتل یا پانسمان به این پارچه و پیچیدن آن نیاز دارد. آتل و پانسمان از چند جهت با مسح بر خف تفاوت دارد:

اول: مسح بر آتل و پانسمان فقط در حالت ضرورت، جایز است.

دوم: شرط نیست که آتل یا پانسمان را با وضو بسته باشد.

سوم: مسح بر آتل و پانسمان، مدت معیّنی ندارد.

چهارم: مسح بر آتل و پانسمان در حدث اصغر (وضو) و حدث اکبر (غسل) جایز است.

پنجم: اگر آتل و پانسمان بر عضو وضو بسته شده باشد، باید به طور کامل مسح شود؛ اما اگر بر قسمتی بسته شده باشد که بخشی از آن عضو وضو است و شستن بخش دیگر واجب نیست (مانند این که آتل بر دست بسته شده باشد که ساعد و بازو را در بر می‌گیرد) فقط قسمتی که شستن آن واجب است مسح می‌شود و سایر آن مسح نمی‌شود. بنابراین در این حالت مسح بر تمام آتل و پانسمان، واجب نیست.

اما مسح بر خُفّ و جوراب، چنین است که بیشتِرِ روی آن‌ مسح می‌شود. روش مسح بر خف و جوراب نیز به این صورت که دست‌ها را با آب خیس می‌کنید سپس دو دست را از سر انگشتان تا ساق پا می‌کشید و زیر و پشت خف یا جوراب مسح نمی‌شود. از علي رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ رواینت شده که گفته است: «لَو كَانَ الدِينُ بِالرَأيِ لَكَانَ أَسفَلُ الخُف ِّأَولَى بِالمَسحِ مِن أَعلَاهُ وَقَد رَأَيتُ الَنبِیَّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم يَمسَحُ أَعلَى الخُفّ»[۱] : (اگر احکام دین صرفا بنا بر عقل و نظر بود، مسح زیر خف بر مسح روی خف، اولویت داشت. من رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را دیدم که روی خفّ را مسح می‌نمود).

عبارت «لو كان الدين بالرأي» بدین معنا است که اگر احکام دین صرفا فقط براساس رأی و نظر و بدون تأمل بود چنین می‌شد؛ اما در واقع اگر انسان با دقت و تأمل به حکم مسح بر خفّ یا جوراب بنگرد، متوجه می‌شود که مسح کردن بر روی خفّ بر مسح زیر آن اولویت دارد چون زیر خفّ یا جوراب با زمین برخورد می‌کند و آلوده می‌شود و اگر مسح گردد و مرطوب شود، آلودگی بیشتری با خود حمل خواهد کرد! زیرا مسح مانند شستن نیست که آلودگی و ناپاکی را از بین ببرد اما چون عبادت است، مسلمان آن را به پیروی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم انجام می‌دهد لذا بهره‌ای که از مسح کردن روی خف می‌برد، از مسح زیرش نصیب وی نمی‌گردد؛ در نتیجه دین در این باره که مسح روی خُفّ، بهتر از مسح زیر آن است کاملا با عقل، توافق و تطابق دارد.

[۱] مسند دارمی (۱/۱۹۵، شماره ۷۱۵). سنن ابوداود (۱/۴۲، شماره ۱۶۲). طحاوی (۱/۳۵) و دارقطنی (۱/۲۰۴، شماره ۴) نیز آن را تخریج نموده‌اند).