(۱۴۵۶) سوال: لطفا احکام مسح بر خف را توضیح دهید.

جواب:

مسح بر خف از سنت می‌باشد و دلیلش نیز این است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وضو می‌گرفت و مغيرة بن شعبة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ برایشان آب می‌ریخت. وقتی خواست دو خُفّ ایشان را بیرون بیاورد، فرمود: «دعهما» : (رهایشان کن)؛ یعنی خُفّ را بیرون نیاور سپس بر خف، مسح نمود. این حدیث چنین دلالت می‌دهد که وقتی کسی خف پوشیده باشد، بهتر است بر خف، مسح کند و خف را برای شستن پاها بیرون نیاورد.

مسح کردن بر خف شروطی دارد که مهم‌ترین آن عبارت‌اند از:

شرط اول: خف را با طهارت بپوشد؛ یعنی وضوی کامل بگیرد سپس خف‌ را بپوشد. اگر خُف را بدون وضو بپوشد، مسح کردن بر آن جایز نیست بلکه باید آن‌ را بیرون بیاورد، پاهایش را بشوید سپس خف را بپوشد.

شرط دوم: مسح برای وضو (حدث اصغر) باشد، نه برای غسل (حدث اکبر)؛ به دلیل حديث صفوان بن عسال رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که گفت: «إلا مِن جَنَابَة، وَلکِن مِن غَائط وَبَول وَنَوم»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ما فرمان داد که خُفّ‌های خود را به خاطر (باطل شدن وضو با) ادرار، مدفوع و خواب، بیرون نیاوریم؛ مگر به خاطر جنابت). بنابراین شخص در حالت جنابت، باید خف را بیرون آورده و پاهایش را بشوید؛ زیرا مسح کردن در حالت جنابت فقط در صورت ضرورت، جایز است؛ یعنی وقتی که فرد آتل، گچ، چسب یا دارو گذاشته باشد. چنین فردی می‌تواند برای وضو و همچنین برای غسل، بر خف، مسح نماید؛ اما اگر ضرورت نباشد، مسح کردن در حالت جنابت، صحیح نیست.

شرط سوم: مسح در مدت زمانی انجام شود که شارع مشخص نموده است که همان یک شبانه ‌روز برای مقیم و سه شبانه ‌روز برای مسافر می‌باشد. هر کس بعد از این مدت زمان معیّن مسح کند، وضویش صحیح نیست. هرگاه این مدت زمان تمام شد، واجب است که فرد برای وضو گرفتن، خف را بیرون آورده و پاهایش را بشوید. شروع این مدت زمان، از نخستین مسح کردن بعد از بی‌وضو شدن می‌باشد، نه از زمانی که خف را پوشیده یا وضویش باطل شده است.

 مثال: اگر فردی برای نماز صبح روز دوشنبه وضو گرفته و خف بپوشد و تا شب با وضو بماند سپس بخوابد و وقتی که برای نماز صبح وضو می‌گیرد، بر خف مسح ‌کند، مدت مسح وی از همین لحظه (مسح بر خف برای نماز صبح روز سه ‌شنبه) شروع می‌شود؛ بنابراین مدت زمانی که قبل از مسح بر خف بر وی گذشته است، به حساب نمی‌آید زیرا مدت زمان مسح بر خف از نخستین باری که شخص بعد از باطل شدن ‌وضو بر آن‌ مسح کند شروع می‌شود. اگر  کسی برای نماز صبح روز دوشنبه وضو بگیرد و خف بپوشد اما بعد از طلوع خورشید، وضویش باطل شود و تا اذان ظهر، وضو نگیرد و رأس ساعت دوازده روز دوشنبه برای نماز ظهر وضو بگیرد، وی تا قبل از ساعت دوازده روز سه ‌شنبه می‌تواند بر خف، مسح نماید. گفتیم که این شخص در روز دوشنبه قبل از زوال خورشید بی‌وضو شده است لذا می‌گوییم: مدت مسح برای وی از ساعت دوازده شروع شد و می‌تواند تا یک دقیقه قبل از ساعت دوازده روز بعدی بر خف، مسح نماید.

درباره‌ی مسافر نیز همین گونه است: مدت زمان مسح بر خف از نخستین باری که شخص بعد از بی‌وضو شدن بر آن‌ مسح کند شروع می‌شود. شروط‌ دیگری نیز وجود دارد که علما رَحِمَهُمُ‌الله درباره‌ی شرط بودن آن‌ اختلاف‌ نظر دارند لذا به بیان آن نمی‌پردازیم.

[۱] تخریج آن گذشت.