(۱۴۵۱) سوال: حکمت مسح کردن بر خف چیست؟

جواب:

حکمت مسح بر خف، این است که این مسح و دست کشیدن، جایگزین شستن پا می‌شود؛ زیرا بر انسان واجب است که در وضو چهار عضو را پاک نموده و بر آن طهارت بگیرد: صورت، دست‌ها، سر و پاها.

از رحمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بر بندگانش این است که وقتی کسی جوراب یا خفّ پوشیده باشد، ملزم نیست که آن‌ها را بیرون بیاورد و پاهایش را بشوید؛ زیرا بیرون آوردن و دوباره پوشیدن دوباره‌ی آن‌ها، سخت و دشوار است؛ همچنین پاها خیس می‌شوند و به دنبال آن، جوراب و خُفّ نیز خیس می‌گردد و بر اثر این رطوبت، آسیب و زیان بیشتری متوجه وی می‌شود.

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از روی رحمت خویش برای بندگانش چنین تشریع نمود که به جای شستن پاها، بر جوراب یا خف مسح نمایند؛ اما مدت این مسح، محدود و مشخص است؛ یک شبانه ‌روز برای شخص مقیم و سه شبانه روز برای شخص مسافر می‌باشد. این مدت زمان از اولین مسح کردن بعد از باطل شدن ‌وضو، شروع می‌شود و زمانِ قبل از آن، محاسبه نمی‌شود؛ لذا اگر فرض شود فردی برای نماز صبح جوراب پوشید و تا نماز مغرب همچنان با طهارت ماند و وضویش باطل نشد، آن‌گاه برای نخستین بار پس از این‌ که وضویش باطل شد، برای نماز مغرب مسح کرد: قبل از نماز مغرب از جمله آن مدت زمان محاسبه نمی‌شود و اگر مقیم باشد می‌تواند تا مغرب روز دوم مسح کند و اگر مسافر باشد، می‌تواند تا سه روز مسح نماید.

شایان ذکر است که مسح بر خفّین، شروطی دارد:

شرط اول: زمانی که خف می‌پوشد، با وضو باشد.

شرط دوم: خفّ پاکیزه باشد؛ به دلیل فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به مغیرة بن شعبة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ وقتی خواست که خفّ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که می‌خواست وضو بگیرد را در آورَد، فرمود: «دَعْهُمَا، فَإنّی أدْخَلْتُهُما طَاهِرَتَینِ»[۱] : (آن‌ دو را رها کن زیرا در حالی پوشیدم که پاکیزه بودند).

شرط سوم: مسح کردن بر خف برای حَدَث اصغر (بی‌وضویی) باشد، نه برای جنابت؛ اگر فرد دچار جنابت شد، واجب است که خُف یا جوراب‌ را بیرون آورده و پاهایش را بشوید؛ به دلیل حدیث صفوان بن عَسّال رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که گفت: «کان رسولُ الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم يأمرنا إذا کُنّا سَفرَا أن لا نَنزِعَ خِفَافَنَا ثَلاثَةَ أيّام وَلَيَالِيَهُنَّ، إلا مِن جَنَابَة، وَلکِن مِن غَائط وَبَول وَنَوم»[۲] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ما فرمان داد که هرگاه در سفر بودم، خُفّ‌های خود را تا سه شبانه‌روز به خاطر (باطل شدن وضو با) ادرار، مدفوع و خواب، بیرون نیاوریم؛ مگر به خاطر جنابت).

شرط چهارم: مسح کردن در اثنای همین مدتی باشد که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم تعیین نموده است: «ثَلاثَةَ أيّام وَلَيَالِيَهُنَّ لِلمُسَافِرِ وَيَومَاً وَلَيلَةً لِلمُقِيمِ»[۳] : (سه شبانه ‌روز برای شخص مسافر و یک شبانه ‌روز برای شخص مقیم). اگر کسی بعد از این مدتِ تعیین شده، مسح کند، وضویش درست نیست و باید دوباره به صورت کامل وضو بگیرد و پاهایش را بشوید.

این شروطی است که سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن دلالت داده است.

[۱] صحیح بخاری: کتاب الوضوء، باب اذا أدخل رِجلَیه وهما طاهرتان، شماره (۲۰۶). صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب المسح علی الخفین، شماره (۲۷۴).

[۲] مسند احمد: (۳۰/۱۱، شماره ۱۸۰۹۱). سنن ترمذی: أبواب الطهارة، باب المسح علی الخفین للمسافر والمقیم، شماره (۹۶). سنن نسائی: کتاب الطهارة، باب التوقیت فی المسح علی الخفین للمسافر، شماره (۱۲۶). سنن ابن ماجه: کتاب الطهارة وسننها، باب الوضوء من النوم، شماره (۴۷۸).

[۳] صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب التوقیت فی المسح علی الخفین، شماره (۲۷۶).