(۱۱۰۷) سوال: منظور از سوال در حدیثی که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از «قیل و قال و ضایع کردن مال و زیاد سوال کردن نهی فرمود»،[۱] چیست؟ آیا منظور از سوال در این حدیث، گدایی[۲] است، یا سوال در رابطه با چیزی است که شایسته نیست شخص مسلمان در مورد آن بپرسد؟

جواب:

منظور از کثرت سوال در این حدیث، هم شامل سوال علمی و هم شامل گدایی است. طلب کردن مال از دیگران بدون علت، حرام است. پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «کسی که برای زیاد شدن مال گدایی کند در واقع اخگر آتش را گدایی می‌کند. حال به او بستگی دارد که این اخگر را کم طلب کند یا زیاد».[۳] همچنین پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «شخص پیوسته گدایی می‌کند تا اینکه روز قیامت در حالی می‌آید که در صورتش پاره‌ گوشتی هم  وجود ندارد».[۴]

اما به نسبت سوال برای آگاهی یافتن؛ اگر این سوال در مورد مشکلی باشد که اتفاق افتاده و شخص در مورد آن سوال می‌کند تا حکمش را بداند؛ باید چنین باشد و انسان به خاطر آن ستایش می‌شود. اما اگر سوال در مورد معضلات باشد و یا بخواهد روی طرف مقابل را کم کند، یا به دنبال این باشد که از چند عالم سوال یکسانی بپرسد تا بدین وسیله قول عالمی را با قول عالمی دیگر بکوبد؛ چنین سوالی مذموم است. همچنین زیاد پرسیدن در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نهی شده بود. بدین خاطر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «بزرگترین جرم یا گناهی که انسان مرتکب می‌شود این است که درباره‌ی موضوعی که حرام نشده، سوال بپرسد و به سبب این پرسیدن، آن مساله، حرام شود»[۵] و فرموده‌اند: «آنچه باعث هلاکت امت‌های پیشین گشت، زیاد سوال پرسیدنشان از پیامبران و مخالفتشان با آنها بوده است».[۶]

***

^[۱]  صحیح بخاری: کتاب الزکاة، باب قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ {لا یسئلون الناس إلحافا} [بقره: ۲۷۳]، و کم الغنی، حدیث شماره (۱۴۰۷)، و صحیح مسلم: کتاب الأقضیة، باب النهی عن کثرة السوال من غیر حاجة و النهی عن‌هات و هو الإمتناع من أداء حق لزمه أو طلب ما لا یستحقه، حدیث شماره (۵۹۳). لفظ حدیث چنین است: «إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلَاثًا: ‌قِيلَ ‌وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ المال وكثرة السؤال».

^[۲]  در زبان عربی به کسی که گدایی کند، سائل می‌گویند که البته این لفظ در فارسی نیز به کار می‌رود. یعنی سائل دو معنی دارد: یک: سوال کننده. دو: گدا.

^[۳]  صحیح مسلم: کتاب الزکاة، باب کراهة المسألة للناس، حدیث شماره (۱۰۴۱)، از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با لفظ: «مَنْ سَأَلَ النَّاسَ أَمْوَالَهُمْ تَكَثُّرًا، فَإِنَّمَا يسأل ‌جمرا. فليستقل أو ليستكثر».

^[۴]  صحیح بخاری: کتاب الزکاة، باب من سأل الناس تکثرا، حدیث شماره (۱۴۰۵). صحیح مسلم: کتاب الزکاة، باب کراهة مسألة الناس، حدیث شماره (۱۰۴۰)، از عبدالله بن عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با لفظ: «مَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَسْأَلُ النَّاسَ، حَتَّى يَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَ فِي وَجْهِهِ ‌مُزْعَةُ ‌لَحْمٍ».

^[۵]  صحیح بخاری: کتاب الإعتصام بالکتاب و السنة، باب ما یکره من کثرة السوال و تکلف ما لا یعنیه، حدیث شماره (۶۸۵۹). صحیح مسلم: کتاب الفضائل، باب توفیره صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و ترک إکثار سواله عما لا ضرورة إلیه أو لا یتعلق به تکلیف و ما لا یقع و نحو ذلک، حدیث شماره (۲۳۵۸)، از سعد بن ابی وقاص رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا، مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحرَّم، فحُرِّم ‌مِنْ ‌أَجْلِ ‌مسألته».

^[۶]  صحیح بخاری: کتاب الإعتصام بالکتاب و السنة، باب الإقتداء بسنن رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، حدیث شماره (۶۸۵۸). صحیح مسلم: کتاب الحج، باب فرض الحج مرة فی العمر، حدیث شماره (۱۳۳۷).