(۱۰۴۹) حکم استدلال به احادیث ضعیف چیست

(۱۰۴۹) سوال: حکم استدلال به احادیث ضعیف چیست؟

جواب:

استدلال به احادیث ضعیف و استفاده از آن به عنوان دليل جایز نیست، حتى اگر در رابطه با فضایل اعمال یا بیان مجازات کارهای بد باشد. البته اگر در زمینه‌ی فضایل و ترغیب و تشویق به کار خیر یا بر حذر داشتن از شر بخواهد به آن استناد کند، حتما باید ضعفش را نیز بیان کند. زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «کسی که سخنی را از من نقل کند که می‌بیند دروغ است، پس یکی از دروغگویان به شمار می‌رود».[۱]

همچنین از ایشان ثابت است که فرمودند: «کسی که از روی قصد و عمدا بر من دروغ ببندد باید جایگاهش را در دوزخ آماده کند».[۲]

بعضی از اهل علم روایت حدیث ضعیف را به سه شرط جایز دانسته‌اند:

اول: ضعفش بسیار شدید نباشد.

دوم: اصل ثابت شده‌ای داشته باشد.

سوم: اعتقاد نداشته باشد که فرموده‌ی پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است.

بنا بر این شروط، وقتی کسی بخواهد چنین حدیثی را روایت کند، می‌گوید: از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده، یا می‌گوید: از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ذکر شده و امثال چنین الفاظی. بر اساس این شروط، باید گفت: اگر ضعف حدیث شدید باشد، روایتش جایز نیست. همچنین اگر حدیث اصلی برای آن نباشد، روایت کردنش جایز نیست. منظور از اینکه حدیث ضعیف دارای اصل باشد، این است که مثلا حدیث ضعیفی در رابطه با فضیلت نماز جماعت و ثواب آن ذکر شود. این روایت دارای اصل است. از این رو که نماز جماعت مشروعیت دارد و واجب است. پس اگر حدیثی پیدا شد که در آن ترغیب و تشویق و اجر و پاداش بیشتری را می‌رساند، استفاده‌ای که از آن می‌بریم این است که بر این نماز بیشتر حریص باشیم و امیدوارم باشیم که ثواب مذکور در این روایت، به ما می‌رسد.

این تأثیری روی اعمال صالح ما ندارد؛ چون بدون شک، نفس انسان امید این را دارد که از نماز خواندن، ثواب ببرد. اما اگر اصل ثابتی برای آن وجود نداشته باشد، روایت کردنش مطلقا جایز نیست.

اما شرط سوم این بود که اعتقاد نداشته باشد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را گفته است. زیرا ضعیف است و جایز نیست در مورد حدیثی که ضعیف است، اعتقاد داشته باشد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را گفته است، زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را نگفته‌اند و این نوعی دروغ بستن بر ایشان می‌باشد. این در حالی است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} [اسراء: ۳۶]: (از چیزی که از آن ناآگاهی، پیروی نکن. بی گمان چشم و گوش و دل همه مورد پرس و جوی از آن قرار می‌گیرد).

اما اگر حدیث ضعیفی در بین مردم مشهور باشد، بر شخص آگاه واجب است که برای مردم ضعف آن حدیث را بیان کند تا به آن دلخوش نشوند.

امروزه منشوراتی وجود دارند که حاوی احادیث ضعیف و قصه‌هایی هستند که هیچ اصلی برای آنها وجود ندارد. سپس این منشورات بین عموم منتشر می‌شود. من به کسی که چنین چیزهایی را پخش می‌کند یا در نشر آن همکاری می‌کند می‌گویم: با این کار گناهکار می‌شود. زیرا با نشر این احادیث موضوع و دروغین، باعث می‌شود مردم از راه راست منحرف شوند.

گاهی حدیث فقط ضعیف نیست، بلکه موضوع است. سپس مشاهده می‌شود عده‌ای نادانسته و با نیت خیر، تصور می‌کنند نشر این قبیل منشورات، یکی از راه‌هایی است که مردم را از وعیدی که در این منشورات آمده، بر حذر می‌دارد. اما نمی‌داند که این کار خطرناک است و دارد مردم را با روایتی که بی اصل و اساس است، می‌ترساند. این کار حرام است. زیرا ترساندن مردم به ناحق است. نیز ممکن است این روایت، تشویق به چیزی باشد، در حالی که صحت آن از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت نیست و موضوع است. این نیز حرام است؛ زیرا مردم تصور می‌کنند که این روایت صحیح است و بر این اساس، با انجام آن از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خواهان پاداش خواهند بود، در حالی که این روایت، هیچ صحتی ندارد.

بنا بر این کسانی که چنین منشوراتی را پخش می‌کنند باید بر حذر باشند از اینکه جزء کسانی قرار بگیرند که بر الله دروغ بسته‌اند تا بدون علم، مردم را گمراه کنند. نیز باید بدانند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ظالمان را هدایت نمی‌کند و این کاری که از آنها سر زده، یعنی پخش چیزی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در بین مردم که صحت ندارد، ظلم است.

***

[۱] صحیح مسلم: کتاب المقدمة، باب وجوب الروایة عن الثقات و ترک الکذابین. (ج۱، ص۷). با این لفظ: «مَنْ حَدَّثَ عَنِّى بِحَدِيثٍ يُرَى أَنَّهُ كذب فهو ‌أحد ‌الكاذبين».

[۲] صحیح بخاری: کتاب العلم، باب إثم من کذب علی النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم . حدیث شماره: (۱۰۷). صحیح مسلم: کتاب المقدمة، باب تغلیظ الکذب علی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم . حدیث شماره: (۲). از عبدالله بن زبیر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ».

تعداد بازدید: 20

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: ما حكم الاستدلال بالأحاديث الضعيفة؟

فأجاب – رحمه الله تعالى-: لا يجوز الاستدلال بالأحاديث الضعيفة ولا يجوز سَوْقُها على أنها حُجَّة، حتى ولو كان في فضائل الأعمال أو في العقاب على سيئ الأعمال، إلا إذا ذكرها في الفضائل والترغيب في الخير أو في التحذير من الشر، إذا ذكرها مبيناً ضعفها؛ لأن النبي – صلى الله عليه وعلى آله وسلم- قال: من حدّث عني بحديث يرى أنه كذب فهو أحد الكاذبين». وقد ثبت عنه – صلى الله عليه وعلى آله وسلم- أنه قال: «من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار».

وقد رَخَّصَ بعضُ أهل العلم بجواز رواية الحديث الضعيف، لكن بشروط ثلاثة:

الشرط الأول: ألا يكون الضعف شديدا.

الشرط الثاني: أن يكون له أصل ثابت.

الشرط الثالث: ألا يعتقد أن النبي – صلى الله عليه وعلى آله وسلم- قاله.

فعلى هذا يرويه بقول: يُروى عن النبي -صلى الله عليه وعلى آله وسلم-، أو: يُذكر عن النبي -صلى الله عليه وعلى آله وسلم-، أو ما أشبه ذلك. وهذه الشروط مُحترَزاتها أن نقول: إذا كان الضعف شديدا فإنه لا تجوز روايته ولا ذكره، وإذا لم يكن له أصل فإنه لا تجوز روايته ولا ذكره، ومعنى أن يكون له أصل أن يأتي حديث ضعيف في فضيلة صلاة الجماعة مثلا وكثرة ثوابها، وهذا له أصل وهو أن صلاة الجماعة مشروعة وواجبة، فإذا وُجد حديث فيه زيادة الترغيب وزيادة الأجر، فهذا نستفيد منه أن نحرص على هذه الصلاة، ونرجو الثواب الذي ذُكر في هذا الحديث، وهذا لا يؤثر على أعمالنا الصالحة؛ لأن النفس ترجو بدون قطع، أما إذا لم يكن له أصل ثابت فإنه لا يجوز ذكره إطلاقا ولا روايته وأما الشرط الثالث – أن لا يعتقد أن النبي – صلى الله عليه وعلى آله وسلم – قاله – فلأنه ضعيف، ولا يجوز أن يعتقد أن الرسول قاله وهو ضعيف لا يصح عن النبي -صلى الله عليه وعلى آله وسلم-؛ لأن ذلك نوع من الكذب عليه، وقد قال الله تعالى: ﴿ وَلَا نَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَيْكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا ﴾ [الإسراء: ٣٦].

لكن لو اشتهر حديث ضعيف بين الناس، فالواجب على الإنسان العالم بضعفه أن يَذْكُره بين الناس ويُبيّن أنه ضعيف؛ لئلا يغتروا به.

ويوجد الآن أحيانًا منشورات تتضمن أحاديث ضعيفة وقصصا لا أصل لها، ثم تُنشر بين العامة، وإني أقول لمن نشرها أو أعان على نشرها: إنه آثم بذلك، حيث يُضِل عن سبيل الله يُضِل عباد الله بهذه الأحاديث المكذوبة الموضوعة، أحيانًا يكون الحديث موضوعًا ليس ضعيفًا فقط، ثم تجد بعض الجهال يريدون الخير، فيظنون أن نشر هذا من الأشياء التي تحذر الناس وتخوفهم مما جاء فيه من التحذير أو التخويف، وهو لا يدري أن الأمر خطير، وأن تخويف الناس بما لا أصل له حرام؛ لأنه من الترويع بلا حق، أو يكون فيه الترغيب في شيء وهو لا يصح عن النبي – صلى الله عليه وعلى آله وسلم-، بل هو موضوع، هذا أيضًا مُحرَّم؛ لأن الناس يعتقدون أن هذا ثابت، فيحتسبونه على الله -عز وجل- وهو ليس كذلك.

فَلْيَحْذَرُ هؤلاء الذين ينشرون هذه المنشورات من أن يكونوا ممن افتروا على الله كذبا ليُضلوا الناس بغير علم وليعلموا أن الله لا يهدي القوم الظالمين، وأن هذا ظلم منهم أن ينشروا لعباد الله ما لا يثبت عن رسول الله – صلى الله عليه وعلى آله وسلم-.