۱۵۲ – از شیخ رَحِمَهُ‌الله سوال شد: منظور از قبر چیست؟ آیا محل دفن میت است، یا برزخ به حساب می‌آید؟

جواب دادند: اصلِ قبر، محل دفن میت است. الله تعالی می‌فرماید: { ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ}[۱]، یعنی: {آن گاه او را میراند و در قبر نهاد}. ابن عباس می‌گوید: یعنی او را با دفن کردن، مورد اکرام قرار داد. گاهی نیز منظور از قبر، برزخ است که بین مرگ انسان و برپایی قیامت است، حتی اگر دفن نشود. چنان که الله می‌فرماید: { وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}[۲]، یعنی: {و تا روزی که بر انگیخته می‌شوند، برزخی فرارویشان است}، یعنی از پشت کسانی که مرده‌اند؛ زیرا اول آیه، بر همین دلالت می‌دهد: { حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ . لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}[۳]، یعنی: {و چون مرگ هر یک از ایشان فرا رسد، می‌گوید: ای پروردگارم، مرا باز گردان. تا در سرایی که «کارهای نیک را» رها کردم، به انجام اعمال شایسته بپردازم. هرگز؛ این فقط سخنی است که او بر زبان می‌آورد و تا روزی که بر انگیخته می‌شوند، برزخی فرا رویشان است}.

اما وقتی شخص دعا کننده می‌گوید: «از عذاب قبر به الله پناه می‌برم»، منظورش از عذابی است که در محل دفن مردگان ‌است، یا منظورش عذاب برزخ است که بین مرگش و روز قیامت قرار دارد؟

جواب: منظور، دومی است. زیرا در حقیقت انسان نمی‌داند که آیا می‌میرد و دفن می‌شود، یا می‌میرد و درندگان او را می‌خورند، یا می‌سوزد و تبدیل به خاکستر می‌شود. نمی‌داند: { وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ}[۴]، یعنی: {و هیچ کس نمی‌داند در چه سرزمینی خواهد مرد}.

[۱] – سوره عبس، آیه «۲۱».

[۲] – سوره مومنون، آیه «۱۰۰».

[۳] – سوره مومنون، آیات «۹۹و۱۰۰».

[۴] – سوره لقمان، آیه «۳۴».