(۶۱۹۵) سوال: شیخ بزرگوار، مشکل من این است که دلم بسیار سخت شده است، به‌حدی که اگر یکی از بستگانم فوت کند، گریه نمی‌کنم و چشمانم اشک نمی‌ریزند مگر پس از تلاش بسیار؛ آیا این قساوتِ قلب باعث می‌شود نماز، روزه و سایر اعمالم پذیرفته نشوند؟ آیا این نشانه‌ی نقص ایمان من است؟ و آیا اگر به فقرا صدقه بدهم، این قساوت از دلم می‌رود؟

جواب:

بله، برخی از مردم دچار قساوت قلب هستند، دل‌شان نرم نیست؛ پس آن‌ها را می‌بینی که خشوعی ندارند حتی اگر به بزرگ‌ترین مصیبت‌ها هم دچار شوند، از الله عافیت می‌خواهیم، دلشان همچون سنگ یا حتی سخت‌تر از آن است.

از جمله راه‌های نرم شدن دل، تلاوت قرآن کریم است؛ چرا که اگر با تدبر و اندیشه خوانده شود، قلب را نرم می‌گرداند چنان‌که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرموده: {لَوۡ أَنزَلۡنَا هَـٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ عَلَىٰ جَبَلࣲ لَّرَأَیۡتَهُۥ خَـٰشِعࣰا مُّتَصَدِّعࣰا مِّنۡ خَشۡیَةِ ٱللَّهِۚ} [سوره الحشر: ۲۱]: (اگر این قرآن را بر کوهی نازل می‌کردیم، یقیناً آن را از ترس الله خاکسار [و] از هم‌‌پاشیده می‌دیدی) و این در حالی‌ست که کوه، سنگی سخت است. و ابن عبدالقوی نیز در منظومه‌ی دالیه معروفش می‌گوید: “وَوَاظِبْ عَلَى دَرْسِ الْقُرَانِ فَإِنَّهُ *** يُلَيِّنُ قَلْبًا قَاسِيًا مِثْلَ جَلْمَدِ“^[۱] : (بر درس قرآن مداومت کن چون که آن قلب سخت مانند صخره را نرم می‌کند) و از دیگر عوامل نرم شدن دل، مطالعه‌ی سیرت رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم است؛ چون اثر عجیبی بر دل دارد، چرا که انسان خود را گویی در کنار صحابه می‌بیند، و دلش نرم می‌شود.

همچنین از عوامل دیگر، مهربانی با کودکان و لطافت در رفتار با آنان است؛ زیرا این کار باعث نرم شدن دل می‌شود و تأثیر عجیبی دارد و از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ، ارْحَمُوا أَهْلَ الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ» مسند أحمد (٢ / ١٦٠ ، شماره ٦٤٩٤) ، وسنن أبو داود كتاب الأدب، باب في الرحمة، شماره (٤٩٤١)، و سنن ترمذی: كتاب البر والصلة باب ما جاء في رحمة المسلمين شماره (١٩٢٤) وقال: حسن صحيح.: (كسانى كه مهربان هستند، الله مهربان به آنان رحم خواهد كرد، به اهل زمين رحم كنيد، آنكه در آسمان است به شما رحم خواهد كرد) و از دیگر اسباب نرمی دل، شنیدن موعظه‌ها و اشعاری‌ست که دل را بیدار می‌سازند و از این‌رو گاهی انسان با شنیدن شعری تأثیرگذار، دلش نرم می‌شود و چشمانش اشک‌می‌ریزد و نیز، حضور قلب در نماز از مهم‌ترین عوامل خشوع و نرم شدن دل است.

از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌خواهیم دل‌های ما را برای یاد خود نرم گرداند و ما را از قساوت قلب پناه دهد.

[۱] این بیت در کتاب الآداب الشرعیة اثر ابن مفلح (جلد ۳، صفحه ۵۶۰) موجود است، اما در منظومة الآداب از همان ناظم با شرح سفارینی (چاپ دارالکتب العلمیة، …) یافت نمی‌شود.