(۲۶۶۴) سوال: کیفیت سجده‌‌ی تلاوت چطور است؟

جواب:

سبب سجده‌‌ی تلاوت این است که هنگامی که انسان آیه‌‌ی سجده را تلاوت می‌‌کند و سجده‌‌ها در قرآن معلوم است و در حاشیه‌_‌ی مصحف علامت داده شده است. حال هرگاه انسان آیه‌‌ی سجده را تلاوت نمود، در حقش تأکید می‌‌شود که برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ سجده کند، بلکه برخی از علما گفته‌‌اند: سجده‌‌ی تلاوت واجب است، اما قول صحیح این است واجب نیست، زیرا از عمربن خطاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که ایشان بر روی منبر آیه‌‌ی سجده در سوره‌‌ی نحل را خواندند و سجده نمودند اما آن را در جمعه‌‌ی بعدی خواند و سجده نکرد، سپس گفت: «إن الله لم یفرض علینا السجود إلا أن نشاء»[۱](الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ سجده را بر ما فرض نکرده مگر اینکه خود بخواهیم). و استثنا در اینجا منقطع است، معنای سخنش این است که اگر خواستیم، سجده‌‌ می‌‌کنیم و معنای آن این نیست که مگر اینکه فرض بودنش را بخواهیم که بر ما فرض نماید، زیرا فرایض به مشیئت تعلق نمی‌‌گیرد و عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ این کار را در حضور صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم انجام دادند و هیچ کسی بر ایشان انکار نکرد، در حالی که صحابه بر انکار منکر حریص بودند، لذا اقرا صحابه در این گردهمایی بزرگ بر امری که از خلیفه‌‌ی راشد عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ صادر شد، دلالت می‌‌دهد بر اینکه سجده‌‌ی تلاوت واجب نیست و فرقی ندارد که در نماز باشد یا اینکه در غیر نماز باشد.

اما کیفیت آن: تکبیر می‌‌گوید و مانند سجود نماز بر اعضای هفت‌‌گانه سجده می‌‌کند و می‌‌گوید: «سبحان ربی الأعلی»[۲] همچنین: «سبحانک اللهم ربنا و بحمدک، اللهم اغفر لی، اللهم لک سجدت، و بک آمنت، و علیک توکلت، سجد وجهی لله الذی خلقه و صوّره، و شق سمعه و بصره، فتبارک الله أحسن الخالقین، اللهم اکتب لی بها أجرا، و حطّ عنی بها وزرا، واجعلها لی عندک ذخرا، و تقبلها منی کما تقبلتها من عبدک داود»[۳](بارالها! برای تو سجده کردم، به تو ایمان آوردم و بر تو توکل نمودم؛ چهره‌‌ام برای آن ذاتی که آن را آفریده و صورت بخشید و عضو شنوایی و بینایی در آن قرار داد، سجده نمود، با برکت است الهی که بهترین آفریدگار است، بارالها برایم به سبب آن پاداش بنویس و از گناهم کم کن و آن را نزد خود ذخیره‌‌ای قرار ده و از من همان‌‌طور که از بنده‌‌ات داود قبول نمود، قبول کن) سپس بدون تکبیر و سلام بلند می‌‌شود.

اما اگر در نماز سجده کرد، هنگام سجده و بلند شدن تکبیر می‌‌گوید، زیرا همه‌‌ی کسانی که نماز رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را در تکبیرش ذکر نموده می‌‌گویند که ایشان هنگام بالا و پایین آمدن تکبیر می‌‌گفتند. [۴] و در این مساله سجده‌‌ی تلاوت نیز وارد می‌‌شود، زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در نماز سجده‌‌ی تلاوت می‌‌نمودند، همان‌‌طور که از حدیث ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در نماز عشا سوره‌‌ی انشقاق را خواندند و سجده نمودند. [۵]

و کسانی نماز پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را هنگام تکبیر توصیف نموده، سجده‌‌ی تلاوت را استثنا نکردند، لذا این دلالت می‌‌دهد بر اینکه سجده‌‌ی تلاوت در نماز مانند سجده‌‌ی نماز است؛ یعنی: هنگام سجده و بالا آمدن از آن تکبیر می‌‌گوید و هیچ فرقی بین اینکه آیه‌‌ی سجده، آخرین آیه‌‌ای باشد که آن را می‌‌خواند یا اینکه در اثنای تلاوتش باشد، هنگام سجده رفتن و بالا آمدن تکبیر می‌‌گوید و بعد هنگام رکوع نیز تکبیر می‌‌گوید و متوالی بودن دو تکبیر اشکالی ندارد، چون سبب آن دو مختلف است.

اما آنچه برخی انجام می‌‌دهند: هنگامی که آیه‌‌ی سجده را در نماز خواندند، هنگام رفتن به سجده تکبیر می‌‌گویند اما هنگام بالا آمدن تکبیر نمی‌‌گویند، برای این کارشان اصلی را سراغ ندارم و خلافی که هنگام بالا آمدن از سجده‌‌ی تلاوت وجود دارد، در سجده‌‌ای است که خارج از نماز باشد اما اگر سجده در اثنای نماز باشد، حکم سجده‌‌ی نماز به آن داده می‌‌شود، لذا هنگام سجده و هنگام بالا آمدن از آن تکبیر می‌‌گوید.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] تخریج آن گذشت.

[۵] تخریج آن گذشت.