(۲۴۸۳) سوال: می­خواهم توضیح کاملی پیرامون نماز تهجد به خصوص مساله­ی شفع و وتر بدهید زیرا زیاد شنید­ه­ام که بعد از نماز وتر، نمازی نیست. آیا می­توانم شفع و وتر را به بعد از قیام به تاخیر بیندازم یا فقط وتر؟

جواب:

تهجد در شب یعنی نماز خواندن در آخر شب بعد از خواب، و سنت است که هرگاه انسان از خوابش بلند شد، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را ذکر کرده و بگوید: «الحمدلله الذی أحیانی بعد ما أماتنی و إلیه النشور»[۱](حمد و سپاس کسی که مرا بعد از آنکه میراند، زنده گرداند.)یا «احیانا بعد ما أماتنا و إلیه النشور» سپس هر دعای را که می­خواهد، می­کند[S3] . سپس فرموده­ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را می­خواند:{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ}[آل عمران: ۱۹۰-۱۹۱] (به راستی در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه های (آشکاری) برای خردمندان است.  کسانی که خدا را در حال ایستاده و نشسته، و بر پهلوی خویش (آرمیده) یاد می کنند.) تا پایان سوره­ی آل عمران. سپس وضو می­گیرد و در همین وضو مسواک می­زند و سنت بودن مسواک در این وضو از بقیه­ی وضوها مؤکدتر است. سپس دو رکعت سبک می­خواند و بعد از آن نماز تهجد می­خواند که هر اندازه بخواهد آن را طولانی می­کند، سپس آن را با یک رکعت وتر پایان می­دهد بنابر فرموده­ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم پیرامون کیفیت نماز شب: « مثنی مثنی، فإذا خشی أحدکم الصبح صلی واحدة فأوترت له ما صلی.»[۲](نماز شب دو رکعت دو رکعت است، هرگاه یکی از شما ترسید که صبح داخل شود، یک رکعت بخواند تا آنچه خوانده تبدیل به وتر شود.) این صفت نماز تهجد است.

اما نماز وتر حداقل آن یک رکعت است و نزدیک­ترین عدد به کمال، سه رکعت است و وقت آن ما بیننماز عشا تا طلوع فجر است. این وقت از نماز عشا شامل زمانی که با نماز مغرب جمع ­شود نیز می­شود. حال اگر کسی نماز عشا را با مغرب جمع ببندد و آن را در وقت مغرب بخواند، وقت نماز وتر داخل شده­ است. و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به وقت مستحب نماز وتر راهنمایی نموده­اند. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می­فرماید: «من خاف أن لا یقوم آخر اللیل فلیوتر أوله، و من طمع أن یقوم من آخر اللیل فلیوتر آخره، فإن صلاة آخر اللیل مشهودة، و ذلک أفضل»[۳](کسی که می­ترسد در آخر شب بلند نشود، اول آن نماز بخواند و کسی که طمع دارد در آخر شب بیدار شود، در آخر شب وتر بخواند، زیرا نماز آخر شب با حضور ملائکه است که این بهتر است.)

اما اگر وتر را به تاخیر بیندازد چون در آخر شب بیدار می­شود و بیدار نشد تا زمانی که فجر طلوع نمود، آن را در روز قضا می­کند نه بعد از طلوع فجر. در روز آن را به صورت وتر نمی­خواند بلکه آن را جفت می­خواند؛ حال اگر عادتش بر این بوده که سه رکعت وتر بخواند، در روز چهار رکعت می­خواند و اگر عادتش این بوده که پنج رکعت وتر بخواند، در روز شش رکعت می­خواند و اگر عادتش این بوده که یک رکعت وتر بخواند، در روز دو رکعت می­خواند، بنابر حدیث عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا : «کان النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم إذا غلبه نوم أو وجع -یعنی: من صلاة اللیل- صلی من النهار ثنتی عشرة رکعة»[۴](پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هرگاه خواب یا بیماری بر ایشان غالب می­شد -یعنی از نماز شب- در روز دوازده رکعت می­خواندند.)

[۱] بخاری: کتاب الدعوات، باب ما یقول إذا نام، حدیث شماره­ی (۶۳۱۲) از حدیث حذیفه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ .

[۲] [تخریج آن گذشت.]

[۳] [تخریج آن گذشت]

[۴] [تخریج آن گذشت]