(۱۶۰۳) سوال: آیا اگر شخص مسافر بخواهد نماز جمعه را همراه با مسلمانان ادا کند، باید غسل انجام دهد یا خیر؟

جواب:

پاسخ به این سؤال بر این پایه استوار می‎‌شود که غسل جمعه، واجب است یا سنت مؤکده؟ علما در این زمینه سه دیدگاه دارند:

دیدگاه اول: غسل جمعه به طور مطلق، واجب است.

دیدگاه دوم: غسل جمعه به طور مطلق، سنت است.

دیدگاه سوم: توضیح دارد؛ اگر بدن شخص، چرکین باشد و چنان آلوده باشد که ترس از اذیت شدن مردم از بوی وی در این اجتماع بزرگ باشد، بر وی واجب است که غسل انجام دهد تا آلودگی را از خود بزداید اما اگر چنین نباشد غسل، سنت است.

از دلایل شرعی روشن است که غسل جمعه به طور مطلق، واجب می‌باشد به دلیل حدیث ابو سعيد الخدري رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که در صحیح بخاری و مسلم و… ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «الغُسلُ یَومَ الجُمُعَةِ وَاجِبٌ على كُلِّ مُحتَلِمٍ»[۱] : (غسل کردن روز جمعه بر هر شخص بالغ، واجب است).

دقت کن که لفظ «واجب» را چه کسی می‌گوید و این حکم در چه سیاقی به کار برده شده است! این واژه را فصیح‌ترین انسان، داناترین فرد به سخنانش و خیرخواه‌ترین انسان یعنی محمد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیان می‌کند. تردیدی نیست که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم معنای کلمه‌ی «واجب» را می‌داند. اگر منظورش الزام به این عمل نبود، آیا در گفتن این عبارت، ابهام قرار داشت؟ پوشیده نیست که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم عبارت مبهم و نامفهومی نمی‌گوید که هدفش خلاف ظاهر آن عبارت باشد بلکه عبارتی بیان نمی‌کند مگر این هدف وی همان چیزی است که از ظاهر آن عبارت برداشت می‌شود زیرا ایشان فصیح‌ترین انسان، داناترین فرد به سخنانش و خیرخواه‌ترین فرد برای بندگان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است.

این کلمه در یک سیاق خاص گفته شده و همراه آن قرینه‌هایی وارد شده که بیانگر وجوب الزامی است؛ این قید و قرینه همان عبارت «على كل محتلم» یعنی بر هر شخص بالغ می‌باشد؛ زیرا بلوغ، وصفی است که الزام مخاطب به حکمی که برای وی صادر می‌شود را می‌رساند لذا این وصفی مناسب برای علت اجابت و پذیرش حکم می‌باشد.

بنابراین هیچ راه گریزی از این دیدگاه وجود ندارد که غسل جمعه برای کسی که در نماز جمعه حضور پیدا می‌کند، واجب است. اثر امير المومنين عمر بن خطاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ نیز بر همین مسئله دلالت دارد که ایشان: كَانَ يَخْطُبُ النَّاسَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، إِذْ دَخَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، فَعَرَّضَ بِهِ عُمَرُ، فَقَالَ: مَا بَالُ رِجَالٍ يَتَأَخَّرُونَ بَعْدَ النَّدَاءِ؟ فَقَالَ عُثْمَانُ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، مَا زِدْتُ حِينَ سَمِعْتُ النَّدَاءَ أَنْ تَوَضَّأْتُ، ثُمَّ أَقْبَلْتُ. فَقَالَ عُمَرُ: وَالْوُضُوءَ أَيْضًا، أَلَمْ تَسْمَعُوا رَسُولَ اللهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم يَقُولُ: «إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ إِلَى الْجُمُعَةِ فَلْيَغْتَسِلْ»[۲] : (در روز جمعه برای مردم خطبه می‌گفت که عثمان بن عفان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ وارد شد؛ وی به عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ کنایه زد و گفت: چه شده است که برخی مردان با تأخیر بعد از اذان به مسجد می‌آیند؟ عثمان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ گفت: ‌ای امیر المومنین! بعد از شنیدن اذان، هیچ کاری دیگری نکردم و فقط وضو گرفتم و آمدم. عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ گفت: همچنین فقط وضو گرفته‌ای؟! مگر نشنیده‌اید که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرمود: (هرگاه یکی از شما خواست برای ادای نماز جمعه بیاید، باید غسل کند)؟.

بنابراین کسی ‌که غسل جمعه را انجام ندهد، به خاطر ترک یک عمل واجب، گناهکار است اما نمازش صحیح می‌باشد زیرا این غسل به خاطر حَدَث و ناپاکی واجب نشده است لذا در صحت نماز، خللی ایجاد نمی‌کند. اکنون جواب پرسش سؤال کننده واضح شد که اگر شخص مسافر بخواهد در نماز جمعه حضور یابد، آیا باید غسل انجام دهد؟ در پاسخ می‌گوییم: بله، باید غسل انجام دهد زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «إذا أتى أحدكم الجمعة فليغتسل» : (هر کسی که خواست در نماز جمعه حضور پیدا کند، باید غسل انجام دهد)؛ اما اگر غسل کردن برایش سخت بود، بدین صورت که مثلا آبی پیدا نکرد یا هوا سرد بود و وی آب گرم در دسترس نداشت، گناهی بر او نیست زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا} [البقرة: ۲۸۶] : (الله هیچ کس را تکلیف نمی‌دهد مگر به اندازه‌ای که توان آن را دارد). همچنین می‌فرماید: {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} [التغابن: ۱۶] : (هر قدر که می‌توانید، تقوای الله را پیشه سازید). رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز فرمود: «وَإذا أمرتكم بأمر فأتوا منه ما استطعتم»[۳] : (هرگاه شما را به کاری فرمان دادم، هر قدر که می‌توانید آن را انجام دهید).

علما از این نصوص شرعی قاعده‌ی بسیار مفیدی برای طالب علم و دانش‌پژوه برداشت نموده‌اند که از این قرار است: «لا واجبَ معَ العجز» : (در صورت ناتوانی، واجب وجود ندارد) همان طور که: «لا مُحَرَّمَ مَعَ الضَرُورَةِ» : (در حالت ضرورت، حرام وجود ندارد) زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ} [الأنعام: ۱۱۹] : (الله آن‌چه بر شما حرام نمود را به تفصیل برایتان بیان کرد مگر در حالتی که دچار ضرورت شوید).

[۱] صحیح بخاری: کتاب الأذان، باب وضوء الصبیان ومتی یجب علیهم الغسل والطهور وحضورهم العیدین والأعیاد والجنائز وصفوفهم، شماره (۸۵۸). صحیح مسلم: کتاب صلاة المسافرین وقصرها، باب وجوب غسل الجمعة، شماره (۸۴۶).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.