(۴۸۶۹) سوال: : از یکی از علما پرسیدم که آیا جایز است بخشی از ماترک خود را به همسرم اختصاص دهم. او در پاسخ گفت: اگر این کار را به قصد تقدیر از کارهایی که برای تو انجام داده و همنشینی طولانی که با تو داشته انجام می‌دهی اشکالی در آن نخواهد بود، اما اگر با این کار می‌خواهی به باقی وراث ضرری برسانی قطعا این عمل تو جایز نیست. اما بر طبق دانش نه چندان زیادی که من از علوم شرعی دارم، سهمیه زوجه در دین اسلام کاملا مشخص شده و این سخن با آنچه در کتاب و سنت آمده کاملا در تعارض است.  نظر شما چیست؟ و آیا اگر کلام این عالم، صحیح است، آیا در مقام مقایسه می‌توانم به شکل مشابه بخشی از ماترک را به یکی از فرزندانم نیز اختصاص دهم به این دعوی که بهتر از برادرانش با من رفتار کرده است؟

جواب:

قبل از پاسخ به این سوال مایلم همگان را بر حذر دارم از اینکه کلامی یا حرفی درباره احکام شریعت الهی بزنند که نسبت به آن هیچ آگاهی نداشته باشند. زیرا وقتی کسی کلامی از جانب خدا و رسولش ایراد می‌کند باید تماما دست به عصا باشد و فتوا دادن کار سهل و آسانی نیست و انسان برای آن مورد بازخواست واقع خواهد شد و ممکن است به دلیل سهل انگاری یک نفر و ایراد یک فتوای اشتباه، انسان‌های بسیاری به گمراهی کشیده شوند و خداوند متعال در کتاب شریفش می‌فرماید:{ قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ ٱلْفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَٱلْإِثْمَ وَٱلْبَغْىَ بِغَيْرِ ٱلْحَقِّ وَأَن تُشْرِكُوا۟ بِٱللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِۦ سُلْطَـٰنًۭا وَأَن تَقُولُوا۟ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}{بگو: (الله) فقط کارهای زشت را، چه آشکارا باشد و چه پنهان، و (نیز) گناه و سرکشی بنا حق را؛ حرام کرده است، و این که چیزی را شریک الله قرار دهید که الله دلیلی بر (حقانیت) آن نازل نکرده است، و چیزی را که نمی‌دانید به الله نسبت دهید (حرام نموده است).}(اعراف: ٣٣) و در جایی دیگر می‌فرمایند:{ وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ ۚ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُو۟لَـٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُٔولًۭا }{و از آنچه به آن علم نداری، پیروی نکن، بدون شک گوش و چشم و دل، هر یک از این‌ها از آن باز خواست خواهند شد.}(الاسرا: ٣٦)
و خداوند در این امر یک ارفاق و یک مخرج قرار داده و آن این است که عالم یا کسی که از او سوال شرعی می‌شود اگر جواب مطلبی را نمی‌داند به راحتی بگوید: “نمی‌دانم” و این گونه دین را از گردن خود ساقط کن و مقام خود را در نزد خداوند رفیع تر کند. هر کس بگوید نمی‌دانم قطعا تواضع به خرج داده و مقام خود را نزد خداوند متعال رفیع‌تر کرده است. هر کس تواضع به خرج دهد خداوند مقام او را رفیع می‌کند و از سوی دیگر مردم نیز به علم و فتوای او اطمینان می‌کنند زیرا می‌دانند اگر پاسخ مساله‌ای را نداند می‌گوید نمی‌دانم و تنها وقتی از پاسخ خود مطمئن باشد جواب خواهد داد. اما پاسخ این شخص به تو قطعا با کتاب خدا و سنت در تعارض است زیرا خداوند سهم زوجه پس از مرگ زوج را مشخص کرده است و فرموده است:{ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌۭ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌۭ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم ۚ}{ و برای زنان شما یک چهارم ترکه شماست، اگر شما فرزندی نداشته باشید، پس اگر فرزندی داشته باشید یک هشتم از ترکه شما از آن آن‌هاست}(نساء:١٢) و همچنین در آیه مواریث فرموده‌اند:{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ* وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ}{ این‌ها (احکام و) حدود الهی است، و هر کس از الله و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ش اطاعت کند، و ی را به باغ‌هایی در آورد که از زیر (درختان) آن نهرها جاری است، در آن جاودانه‌اند، و این پیروزی بزرگی است. و هر کس از الله و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز کند، وی را در آتشی وارد می‌کند که جاودانه در آن خواهد ماند، و برای او عذاب خوار کننده‌ای است.} (نساء: ١٣، ١٤)
پس آنچه به زوجه پس از مرگ زوج می‌رسد، یک چهارم یا یک هشتم ارثیه است که خداوند آن را تعیین فرموده است و هرگز بیشتر از آن نیست و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز در این باره فرموده‌اند: «إن الله قد أعطی کل ذي حق حقه، فلا وصیة لوارث» «خداوند به هر ذی حقی حقش را داده است و هیچ وارثی حق وصیت کردن ندارد».
بنابراین اگر می‌خواهی به دلیل حسن رفتاری که با تو داشته چیزی به همسرت هدیه بدهی، بهتر است تا زنده و سالم هستی این کار را انجام دهی. اما بعد از مرگت این امر طبق شرع مقرر شده و از دسترس تو خارج است. پس چون اصل این حکم باطل است قیاس این حکم با سایر فرزندان نیز باطل خواهد بود. زیرا هر چه اصل آن باطل گردد فرع آن نیز باطل می‌شود و آنچه مقایسه شونده است با باطل شدن مقیاسش باطل می‌گردد.
حتی اگر یکی از کودکان یک خصیصه ویژه و یک برتری نسبت به دیگر فرزندان داشته باشد و مثلا نسبت به برادران دیگرش نیکی فراوان کند، و پدر نیز در قید حیات باشد باز این تبعیض گذاری حلال نیست زیرا وقتی بشیر بن سعد نزد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آمد تا او را برای مالی که پسرش نعمان بخشیده شاهد بگیرد به او فرمود: «أکل ولدک نحلت مثل ذلک؟» «آیا به فرزندان دیگرت نیز مانند این بخشیدهای» گفت: نه. سپس پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «إتقوا الله، واعدلوا بین أولادکم» «تقوای خدا را پیشه کنید و میان فرزندانتان عدالت برقرار نمایید» و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از او نپرسید که آیا نعمان به تو نیکی بیشتری می‌کند یا خیر؟
بنابراین جایز نیست که به یکی از فرزندانمان جدا از برادران و خواهران دیگرش مالی عطا کنیم، حتی اگر نیکوکارتر و بهتر از دیگران باشد و اجر این نیکوکاری وی با خداوند تعالی خواهد بود.
خلاصه اینکه جایز نیست انسان در وصیت خود چیزی ویژه را به همسر خود اختصاص دهد به خاطر اینکه آنچه واجب بوده در قبال او انجام دهد را انجام داده است. و هیچکس حق ندارد به یکی از فرزندانش ارثیه و مالی ویژه را جدا از فرازندان دیگرش با توجیه اینکه از دیگران نیکوکارتر بوده اختصاص دهد و بلکه باید بین آنها به عدل رفتار کند و عدل در رفتار با فرزندان عبارت است از این که به هر کس به اندازه احتیاجش پول داده شود و عدل در اینجا ابدا به معنای مساوات نیست (یعنی مثلا اگر به این ده ریال داد حتما به دیگری هم ده ریال دهد)، ممکن است یکی از آنها به هزار ریال و دیگری به صد ریال نیاز داشته باشد و اگر به هرکدام از آنها آنچه نیاز دارند را عطا کند در این حالت عدل را برقرار کرده است. یعنی مهم نیست که فرزندی بیشتر از فرزند دیگر نیاز داشته باشد، بلکه مهم این است که به هرکس به اندازه نیازش داده شود و نیازش مرتفع گردد.
جناب شیخ این برای زمان حیات است، اما برای زمان بعد از مراگ همه تحت حکم« إن الله قد أعطی کل ذي حق حقه، فلا وصیة لوارث» «خداوند به هر ذی حقی حقش را داده است و هیچ وارثی حق وصیت کردن ندارد» قرار می‌گیرند؟
پاسخ: بله.