(۳۳۰۵) سوال: آیا برای نماز بر میت وقت مشخصی است مثل اینکه بعد از نمازهای فرض باشد یا در هر وقتی جایز است؟ و آیا تعداد مشخصی از نمازگزاران باید باشند که بر او نماز بخوانند یا اینکه هرچند با یک نمازگزار باشد، ادا می‌شود؟ و آیا جایز است که بر سر قبرستان‌ها نماز خوانده شود یا خیر؟ و به چه شکلی است؟

جواب:

جواب: نماز بر جنازه وقت مشخصی ندارد و آن هم برای اینکه مرگ وقت مشخصی ندارد، پس هر وقت انسان بمیرد، غسل و کفن می‌شود و در هر وقتی از شب یا روز بر او نماز خوانده می‌‌شود و در هر وقتی از شب یا روز دفن می‌شود مگر در سه وقت که دفن کردن در آن جایز نیست و آن هم: از طلوع خورشید تا هنگامی ‌که اندازه یک نیزه بالا بیاید و هنگام بالا آمدن آن تا موقع زوال، یعنی: تا تقریبا ده دقیقه قبل از زوال، و وقتی خورشید مایل به غروب شود تا هنگامی‌‌ که غروب کند و مایل شدن خورشید به غروب اینطور است که بین آن و بین غروب اندازه یک نیزه باشد؛ لذا این سه وقت دفن کردن در آن حلال نیست حتی اگر به قبرستان رسیدیم منتظر می‌مانیم تا این اوقات به پایان برسد.

سوال کننده: شیخ بزرگوار، آیا نهی برای تحریم است؟

جواب: بله، نهی برای تحریم است به دلیل حدیث عقبة بن عامر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که می‌گوید: ثلاث ساعات كان رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم يَنهَانا أن نُصَلِّي فيهن، أو أن نَقْبُر فيهن مَوْتَانَا: «حِين تَطلع الشَّمس بَازِغَة حتى ترتفع، وحِين يقوم قَائم الظَّهِيرة حتى تَميل الشَّمس، وحين تَضيَّف الشمس للغُروب حتى تَغرُب»^[۱]: (رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ما را از سه وقت که در آن نماز بخوانیم، یا اینکه مردگان خود را در آن دفن کنیم، نهی فرمودند: هنگام طلوع آفتاب تا زمانی ‌‌که بالا نيامده است و هنگامی‌که خورشيد وسط آسمان است تا وقتی ‌‌که مايل نشده است و هنگامی‌که خورشيد برای غروب مايل می‌شود تا اينکه غروب نمايد).

سوال کننده: شیخ بزرگوار، آیا در این خصوص علتی هست؟

جواب: الله اعلم، نمی‌دانیم علت از تحریم دفن کردن در این اوقات چیست، اما درباره تحریم نماز در این أوقات، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیان فرمودند که: آفتاب بین دو شاخ شیطان طلوع می‌کند و بین دو شاخ شیطان غروب می‌کند^[۲] و اینکه کافران برای او سجده می‌کنند و اینکه نماز خواندن در آن نوعی تشابه به کفاری است که به خورشید سجده می‌کنند.

 برای نماز جنازه تعداد مشخصی نیست بلکه اگر تنها یک نفر بر او نماز بخواند هم کفایت می‌کند.

اما سوالش درباره نماز در قبرستان، می‌گوییم: بله، در قبرستان نماز خوانده می‌شود و برای همین اهل علم نماز جنازه را از نهی درباره نماز در قبرستان استثنا کرده‌اند و گفته‌اند: جایز است نماز جنازه در قبرستان خوانده شود همان‌طور که نماز (جنازه) بر قبر جایز است و این فعل از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده است، لذا در حدیث آمده است:  أنَّ امْرَأَةً سَوْدَاءَ كَانَتْ تَقُمُّ المَسْجِدَ -أَوْ شَابًّا- فَفَقَدَهَا رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم، فَسَأَلَ عَنْهَا -أَوْ عَنْهُ-، فقالوا: مَاتَ، قَالَ: «أَفَلا كُنْتُمْ آذَنْتُمُونِي بِهِ» فَكَأنَّهُمْ صَغَّرُوا أمْرَهَا -أَوْ أمْرهُ- فَقَالَ: «دُلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ أو قَبْرِه» فَدَلُّوهُ فَصَلَّى عَلَيْهَا، ثُمَّ قَالَ: «إنَّ هذِهِ القُبُورَ مَمْلُوءةٌ ظُلْمَةً عَلَى أهْلِهَا، وَإنَّ اللهَ -عَزَّ وَجَلَّ- يُنَوِّرُهَا لَهُمْ بِصَلاتِي عَلَيْهِمْ»^[۳]: (زنی سياه يا جوانی بود که مسجد را نظافت می‌کرد؛ رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن زن يا آن جوان را نيافت، پس از احوال او پرسيد، گفتنـد: مـرده اسـت، (رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم) فرمـودند: «چـرا مـرا آگـاه نکرديـد» انگار آن‌ها کار آن زن يا جوان را کوچک شمردند(رسول‌الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم) فرمودند: «قبرش را به من نشان بدهيد» قبر او را برايش نشان دادند، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن نماز گزارد و فرمودند: «ايـن قبرهـا بـر صـاحبانش پـر از ظلمـت اسـت و الله بـه برکت نماز خواندن من آن را برایشان روشن می‌سازد»).

اما روش نماز بر میت این طور است که: به نسبت میت مرد جلوی نمازگزار گذاشته می‌شود و فرقی نمی‌کند کوچک یا بزرگ باشد، امام کنار سرش می‌ایستد و تکبیر اول را می‌گوید سپس سوره فاتحه را می‌خواند و اگر همراهش سوره کوتاهی را خواند اشکالی ندارد و بلکه بعضی از اهل علم بر این نظر هستند که سنت است سپس تکبیر دوم را می‌گوید و بر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم صلوات می‌فرستد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آل مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد»^[۴] (بارالها! بر محمد و آل محمد درود بفرست چنانکه بر ابراهيم و آل ابراهیم درود فرستادی، تو ستوده و بزرگواری، بارالها! بر محمد و آل محمد برکت بفرست چنانکه بر ابراهيم و آل ابراهیم برکت فرستادی، تو ستوده و بزرگواری) سپس تکبیر سوم را می‌گوید و دعایی که از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده را می‌خواند، از جمله آن: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا، وَمَيِّتِنَا، وَصَغِيرنَا، وَكَبيرنَا، وَذَكَرِنَا، وَأُنْثَانَا، وشَاهِدنَا، وَغَائِبِنَا، اللَّهُمَّ مَنْ أحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأحْيِهِ عَلَى الإيمَانِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوفَّهُ عَلَى الإسْلَامِ، اللَّهُمَّ لا تَحْرِمْنَا أجْرَهُ، وَلا تُضِلَّنَا بَعدَهُ»^[۵] (بارالها! زنده و مرده، کوچک و بزرگ، مرد و زن و حاضر و غايبِ ما را بيامرز. بارالها! هرکه از ما را زنده نگاه داشتی، بر ایمان زنده‌اش بدار و هرکه از ما را می‌ميرانی، او را بر اسلام بميران، بارالها! ما را از پاداشِ (نماز خواندن بر) او محروم نکن، و ما را پس از او، گمراه نکن)، «اللَّهُمَّ، اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مُدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَاراً خَيْراً مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلاً خَيْراً مِنْ أَهْلِهِ وَزَوْجاً خَيْراً مِنْ زَوْجِهِ، وَأَدْخِلْهُ الجَنّةَ وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ -أوْ مِنْ عَذَابِ النَّارِ-»^[۶] (بار الها! او را ببخش و بر او رحم كن و عافيت نصيبش بگردان و از وى گذشت كن و ميهمانى او را گرامى بدار و قبرش را وسيع بگردان و او را با آب و برف و تگرگ بشوى و از گناهان چنان پاكش بگردان كه لباس سفيد را از آلودگى، پاك و تميز می‌گردانى و به او خانه‌اى بهتر از خانه‏‌اش و خانواده‌اى بهتر از خانواده‌‏اش و همسرى بهتر از همسرش، عنايت بفرما و او را وارد بهشت كن و از عذاب قبر -یا فرمود: از عذاب دوزخ- پناهش ده) «وَافْسَحْ لَهُ فِي قَبْرِهِ، وَ نَوِّرْ لَهُ فِيهِ»^[۷] (و قبرش را گشاد و فراخ و نورانی فرما) و دیگر دعاهایی که از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده است، سپس تکبیر چهارم را می‌گوید و برخی از اهل علم گفته‌اند: بعد از آن می‌گوید: :{رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ}[سوره البقرة: ۲۰۱]: (پروردگارا! به ما در دنیا نیکی عطا کن و در آخرت (نیز) نیکی عطا فرما و ما را از عذاب آتش نگاه دار) و اگر تکبیر پنجمی را گفت اشکالی ندارد؛ زیرا این از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است بلکه شایسته است که گاهی اوقات این کار را انجام دهد، یعنی: تکبیر پنجم را بگوید؛ به دلیل ثبوت آن از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و هرچه از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت باشد، شایسته است که شخص آن را همان‌طور که وارد شده انجام دهد، یک مرتبه این و یک مرتبه آن را انجام دهد، هرچند که بیشتر چهار تکبیر بوده است سپس یک سلام از سمت راستش می‌دهد اما چنانچه میت زن بود، امام در وسطش می‌ایستد و کنار سرش نمی‌ایستد و روش نماز بر زن مانند روش نماز بر مرد است.

 وقتی چند جنازه جمع شد، شایسته است که به ترتیب باشند، پس آن‌هایی که جلوی امام خواهند بود مردان بالغ هستند سپس پسران خردسال سپس زنان بالغ سپس دختران خردسال و به همین ترتیب؛ بر این اساس پسر، هر چند کوچک باشد بر زن مقدم می‌شود، یعنی اینکه: او جلوی امام است و اما در مورد سرهایشان، پس سر مرد وسط زن قرار داده می‌شود تا ایستادن امام در محل مشروع باشد.

و از جمله‌ی این بحث این است که خیلی از عوام می‌پندارند افرادی که جنازه را می‌آورند بهتر است کنار امام بایستند و بلکه برخی می‌پندارند باید یک یا چند نفر کنار امام در نماز جنازه بایستند، این اشتباهی از اهل میت است یا اشتباهی از جانب بقیه است درصورتی‌ که اقوام نزدیکی برای او وجود نداشته باشد، به عنوان مثال اگر مرد ناشناسی باشد، برخی از عوام در نجد گمان می‌کنند که باید یک نفری همراه امام باشد، حال اینکه این اشتباه است، پس سنت این است که امام خودش تنها باشد و اگر کسانی‌که جنازه را می‌آورند جا برایشان در صف اول نبود، بین امام و صف اول، صف می‌بندند، مهم این است که امام خودش تنهایی جلوی جماعت باشد و نه شرط است و نه مشروع است که نمازگزارانی که جنازه را آورده‌اند کنار امام باشند چنانچه برخی عوام می‌پندارند، لذا این هیچ اصلی ندارد.

سوال کننده: شیخ بزرگوار، آیا شرط است که ابتدا صف اول کامل شود و جای خالی پُر شود؟

جواب: بله، شایسته است که صف‌ها در این نماز همانند دیگر نمازها باشد که ابتدا صف اول کامل شود و جاهای خالی پُر شود.

سوال کننده: شیخ بزرگوار، اگر چندین صف بدون تکمیل شدن، باشد چطور است؟

جواب: این خلاف سنت است هرچند برخی از اهل علم بر این نظر هستند که از سه صف کمتر نباشد هرچند صف اول کامل نشود و می‌گویند: وقتی صف‌ها را پُر نمی‌کنند، برای امام شایسته است که آن‌ها را به سه صف تقسیم کند.

[۱] . مسلم در کتاب نماز مسافران و قصر آن، باب اوقاتی که نماز خواندن در آن نهی شده، به شماره (۸۳۱) آن را تخریج کرده است.

[۲] . بخاری در کتاب شروع آفرینش، باب صفت ابلیس و سپاهیانش، به شماره (۳۲۷۳) و مسلم در کتاب مساجد و مواضع نماز، باب اوقات نمازهای پنج­گانه، به شماره (۶۱۲) آن را تخریج کرده­اند.

[۳] . تخریج آن گذشت.

[۴] . تخریج آن گذشت.

[۵] . تخریج آن گذشت.

[۶] . تخریج آن گذشت.

[۷] . تخریج آن گذشت.