(۳۲۵۶) سوال: انسان در مراحل نطفه، لخته خون و تکه گوشت در شکم مادرش قبل از این که روح در وی دمیده شود حرکت می‌کند؛ آیا دخول روح بعد از آن، نقش عقل و فکر را ایفا می‌کند؟ و در پایان عمرش هنگامی که روح از او کشیده می‌شود، خواهد مرد نظر به این که قبل از آن در چهار ماه اول زندگانی و قبل از دخول روح نیز زنده بوده است، این مسئله را چگونه تفسیر کنیم؟

جواب:

این سخن سؤال کننده که گفت: جنین قبل از دمیدن روح در وی حرکت می‌کند؛ این حرکت، حرکت زندگانی نیست بلکه حرکت باد است که شاید برای گستراندن جا در رحم مادر باشد که البته من پیرامون این مسئله علم پزشکی یا علم شرعی ندارم و می‌گویم: اگر آنچه سؤال ‌کننده پیرامون حرکت کردن جنین قبل از از ماه‌های چهارگانه گفت، ثابت شود این توجیه آن است که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به آن داناتر است اما بعد از این که روح در آن دمیده شود و چهار ماه بر آن بگذرد حرکت می‌کند زیرا به انسانی زنده تبدیل شده است اما قبل از چهار ماه روح در آن دمیده نمی‌شود به دلیل حدیث ابن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که فرمود: «حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ، قَالَ: إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، وَيُقَالُ لَهُ: اكْتُبْ عَمَلَهُ وَرِزْقَهُ وَأَجَلَهُ، وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْكُمْ لَيَعْمَلُ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ إِلَّا ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ كِتَابُهُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ، وَيَعْمَلُ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّارِ إِلَّا ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»[۱]: (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که راستگو و تصدیق شده است فرمودند: آفرینش هر کدام از شما در شکم مادرش چهل روز جمع می‌شود سپس در چهل روز لخته خونی می‌شود سپس در چهل روز تکه گوشتی می‌شود سپس الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرشته‌ای برانگیخته و او را به چهار چیز دستور می‌دهد و به وی گفته می‌شود: عمل، رزق، مقدار زندگی و بدبختی یا خوش‌بختی وی را  بنویس سپس روح در وی دمیده می‌شود؛ همانا فردی از شما به عمل می‌پردازد تا این که بین او و بهشت فقط به اندازه‌ی یک آرنج فاصله باقی می‌ماند اما تقدیرش بر وی پیشی گرفته و سرانجام به عمل اهل جهنم می‌پردازد همچنین فردی از شما به عمل می‌پردازد تا این که بین او و جهنم فقط به اندازه‌ی یک آرنج فاصله باقی می‌ماند اما تقدیرش بر وی پیشی گرفته و سرانجام به عمل اهل بهشت می‌پردازد) بنابراین بعد از گذراندن چهار ماه در شکم مادرش روح در وی دمیده می‌شود تا زمانی که هنگام انتقال از دنیا به آخرت از بدنش خارج شود.

 دانستن کیفیت روح برای ما ممکن نیست زیرا کیفیت چیزی را فقط زمانی می‌دانیم که آن چیز یا نظیر آن را مشاهده کنیم یا خبر راستینی پیرامون آن به ما برسد که به نسبت روح، هیچ کدام از این امور سه‌گانه برایمان حاصل نشده است لذا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ  قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} [الإسراء: ٨٥]: (از تو دربارۀ روح سؤال می‌کنند، بگو: «روح از فرمان پروردگار من است و جز اندکی از دانش به شما داده نشده است»).

اما در حدیث صحیحی ثابت شده که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «إنَّ الرُّوحَ إذَا قُبِضَ تَبِعَهُ البَصَرُ»[۲]: (هرگاه روح قبض شود چشم آن را دنبال می‌کند) یعنی به روحی که از کالبدش خارج می‌شود نگاه می‌کند اما ادراک کیفیت و حقیقتش ممکن نیست حتی اگر در این حالت آن را درک کند برای ما راهی برای رسیدن به علم آن وجود ندارد.

[۱] صحیح بخاري: كِتَابٌ: بَدْءُ الْخَلْقِ، بَابُ ذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ، رقم (٣٢٠٨) و مسلم: كتاب القدر، باب كيفية خلق الآدمي في بطن أمه و كتابة رزقه و أجله و عمله و شقاوته و سعادته، رقم (٢٦٤٣).

[۲] صحیح مسلم: كتاب الجنائز،  باب في إغماض الميت و الدعاء له إذا حُضر، شماره‌ی (٩٢٠).