(۳۵۷۴) سوال: آیا پرداخت زکات بر کسی که قرض و بدهی دارد، واجب است؟

جواب:

علما درباره‌ی حکم بدهکاری که مال دارای زکات دارد، اختلاف نظر دارند که آیا زکات در مال مقابل بدهی بر او واجب است یا خیر؟ برخی بر این نظر هستند که زکات در مال مقابل بدهی بر او واجب نیست؛ بنابراین اگر هزار درهم بدهی داشته باشد و دو هزار درهم پول داشته باشد، فقط زكات هزار درهم بر او واجب است و زكات هزار درهم دیگر که در مقابل بدهی است از وی ساقط می‌شود. برخی از علما نیز می‌گویند: بدهی، مانع وجوب زکات نیست و این فرد باید زکات تمام مالی که در اختیار دارد را بپردازد؛ مثلا اگر دو هزار درهم در اختیار داشته باشد و دو هزار درهم بدهکار باشد، زکات دو هزار درهم بر او واجب است و بدهی، مانعی برای وجوب زکات به شمار نمی‌آید. برخی دیگر از علما نیز میان اموال ظاهر (مثل حبوبات، میوه‌ها و چهارپایان) و اموال باطن و غیر ظاهر (مثل طلا، نقره و کالاهای تجاری) فرق گذاشته و گفته‌اند: بدهی مانع وجوب زکات در اموال غیر ظاهر می‌شود، نه اموال ظاهر؛ بنابراین اگر کسی چهارپایانی به ارزش دو هزار درهم داشته باشد و دو هزار درهم دیگر نیز بدهی داشته باشد، زكات آن چهارپایان بر او واجب است چون از اموال ظاهر می‌باشد. همچنین کشاورزی که محصولش به حدّ نصاب رسیده و به همان اندازه بدهی دارد، زکات محصولش بر او واجب است و بدهی‌اش مانع وجوب زکات نمی‌شود اما اگر مبلغی پول نقد در اختیار داشته باشد و به همان اندازه بدهکار باشد، زكاتی بر او نیست زیرا پول نقدی از اموال باطنی و غیر ظاهر است.

دیدگاه راجح و صحیح از نظر من، وجوب زکات بر شخص بدهکار است و تفاوتی ندارد که اموالش از نوع ظاهر یا غیر ظاهر باشد زیرا عموم ادله، همگی از جمله کسانی که بدهی دارند و ندارند را شامل می‌شود؛ اما اگر موعد پرداخت بدهی پیش از وجوب زکات فرا رسد و فرد آماده‌ی پرداخت باشد، اول بدهی را می‌پردازد سپس زکات بقیه‌ی اموالش را می‌پردازد ولی اگر موعد پرداخت بدهی، مدت‌دار باشد و پس از وجوب زکات فرا برسد، زکات بر او واجب است حتی اگر بدهی به اندازه‌ی تمام مالش باشد.