(۲۳۳۷) سوال: ما برنامه‌‌ی شما، نور علی الدرب را گوش می‌کردیم که شنیدیم بلند کردن دست برای دعا بعد از نماز فرض بدعت است پس چه زمانی بالا بردن دست مستحب است؟ آیا بعد از نماز سفر می‌باشد یا نوافل؟

جواب:

بالا بردن دستان در هنگام دعا از آداب دعا کردن می‌باشد و در همین مورد حدیثی از مسند احمد وجود دارد که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «إِنَّ الله تَبَارَكَ وَتَعَالَى حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي مِنْ عَبْدِهِ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَيْهِ أَنْ يَرُدَّهُمَا صِفْرًا»[۱] (قطعاً پروردگار شما بسيار با حيا و بخشنده است، وقتی بنده دست هايش را به سوی او بلند کند، شرم می کند که آنها را خالی برگرداند) و همچنین در حدیث صحیح از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آمده است: «ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ : يَا رَبِّ يَا رَبِّ، وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ، وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ، وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ، وَغُذِيَ بِالْحَرَامِ، فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ»[۲] (مردی را یاد نمود که سفرش به درازا کشیده و ژولیده موی و غبار آلود دستهایش را به سوی آسمان بلند کرده و پروردگارا ‏ پروردگارا می‌گوید. در حالی که خوردنی‌اش حرام است و نوشیدن‌اش حرام است و لباسش حرام است و با حرام تغذیه شده است پس چگونه دعایش پذیرفته شود؟!) و ذ این دو حدیث دلیلی بر این است که دست بلند کردن هنگام دعا از اسباب اجابت آن است ولی شایسته است که دانسته شود بالا بردن دست در هنگام دعا دارای اقسامی است:

قسمت اول: در سنت بلند کردن دسن وارد شده است.

قسمت دوم: در سنت بلند نکردن دست وارد شده است‌.

قسمت سوم: در آن ظاهر است که در آنجا دست بلند نمی‌کنند.

قسمت چهارم: در سنت در مورد آن چیزی نیامده است.

اما قسمت اول: آنچه که در سنت بلند نکردن آن آمده است مثل دعا در خطبه‌ی جمعه یا روز عید که در هنگام دعا دست بالا برده نمی‌شود مگر در دعای طلب یا توقف باران که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ باران را اطراف ببرد.

پس در این مورد در سنت بالا کردن دست آمده است که به غیر از آن دست بالا برده نمی‌شود و برای همین نیز صحابه بر کسی که در دعای خطبه‌ دستانش را بلند کرد انکار کردند.

و اما آنچه ظاهر در عدم بالا بردن دست است مثل دعای بعد نماز با گفتن: أستغفر الله، أستغفر الله، أستغفر بعد از نماز های فرض که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنگامی که نماز فرض را سلام می‌دادند می‌گفتند: «أستغفر الله، أستغفر الله، أستغفر» (از الله طلب آمرزش می‌کنم، از الله طلب آمرزش می‌کنم، از الله طلب آمرزش می‌کنم) پس از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت نشده است که دستانش را اینجا بلند کند پس افضل این است که اینجا دست بالا برده نشود.

و همچنین وارد نشده است که در دعای بین دو سجده و بعد از تشهد دست بالا برده شود پس در اینجا نیز دست خود را بالا نبر.

و اما آنچه در سنت نهی از آن آمده است: همین که ذکر کردیم مگر در طلب باران که در سنت بالا بردن دست آمده است و به غیر از آن اصل در آن بالا بردن دست می‌باشد مگر این که دلیلی برای عدم بالا بردن باشد؛ ولی گفته ‌می‌شود: دعا در بعد از نماز وجهی ندارد و دعا در قبل از سلام نماز افضل است و برای همین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در هنگام ذکر تشهد می‌فرماید: «ثُمَّ لْيَتَخَيَّرْ مِنَ الدُّعَاءِ»[۳] (سپس هر دعایی که دارد را از الله درخواست کند) پس دعا را قبل از سلام قرار داد اما بعد از سلام موضع ذکر است همانگونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَإِذَا قَضَیۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُوا۟ ٱللَّهَ قِیَـٰمࣰا وَقُعُودࣰا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمۡۚ} [سوره النساء: ۱۰۳] (پس چون نماز را به پایان رساندید، الله را ایستاده، و نشسته و بر پهلوی خویش (خوابیده) یاد کنید) پس ما دست بلند کردن بعد از نماز را نهی نمی‌کنیم ولی می‌گوییم: دعا کردن بعد از نماز از روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیست و از روش ایشان گفتن: «أستغفر الله، أستغفر الله، أستغفر» (از الله طلب آمرزش می‌کنم، از الله طلب آمرزش می‌کنم، از الله طلب آمرزش می‌کنم)، می‌باشد و همچنین از روش ایشان دعا را قبل سلام، قرار دادن می‌باشد؛ و اگر کسی بگوید مگر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به معاذ رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ نفرمود: «لَا تَدَعَنَّ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ تَقُولُ : اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ وَشُكْرِكَ وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ»[۴] (بعد از هر نماز فرض این را رها مکن که بگویی: باراللهی مرا یاری ده که تو را یاد کنم و شکر گذارت باشم و به بهترین روش بندگیت نمایم) می‌گوییم: بله ولی مراد از پشت نماز، آخر آن است زیرا پشت هر چیزی ممکن است بعدش باشد و ممکن جزئی از او ولی آخرش باشد همانطور که در گفته‌ می‌شود: پشت حیوان که در آخر او قرار دارد ولی جزئی از حیوان است و همچنین قول: «لاتدعن أن تقول دبر کل صلاة» حمل بر آخر نماز می‌کنیم چون آخر نماز موضع دعا می‌باشد همانطور که قبلاً در حدیث عبدالله بن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ اشاره کردیم.

پس در خلاصه‌ی جواب گفته‌ می‌‌شود: دعا بعد از نماز فرض یا نافله چیزی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت نشده است و دعای مشروع قبل از سلام دادن نماز فرض یا نافله می‌باشد‌.

[۱] رواه احمد (۴۳۸/۵) و ابوداود (۱۴۸۸) و ترمذی (۳۵۵۶).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] تخریج آن گذشت.