(۲۱۷۶) سوال: هنگامی که امام در قرائت فاتحه گفت: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} [سوره الفاتحة: ۵] (تنها تو را می‌پرستیم؛ و تنها از تو یاری می‌جوییم) مأموم می‌گوید: استعنا بالله، آیا این صحیح است؟

جواب:

مشروع در حق مأموم این است که برای قرائت امامش ساکت باشد و به آن گوش دهد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُوا۟ لَهُۥ وَأَنصِتُوا۟ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ} [سوره اﻷعراف: ۲۰۴] (و چون قرآن خوانده شود، پس به آن گوش فرا دهید، و خاموش باشید، تا مشمول رحمت شوید) و رسول الله می‌فرماید: «إذا قرأ فأنصتوا» (هنگامی که قرائت می‌کند پس شما ساکت بمانید) پس این در حق مأموم مشروع می‌باشد و در بین آیاتی که امام می‌خواند دعا نمی‌کند زیرا که آن خلاف ساکت ماندن است.

سپس این قول: استعنا بالله، در این مکان معنایی ندارد زیرا امام خبر می‌دهد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را عبادت می‌کند و از او استعانت می‌جوید و او بر ایشان امامت می‌دهد و پس این خبر از خود و از کسانی که پشتش ایستاده‌اند می‌باشد پس قول امام که می‌گوید: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} [سوره الفاتحة: ۵] (تنها تو را می‌پرستیم؛ و تنها از تو یاری می‌جوییم) از خودش و از کسانی که پشت او ایستاده‌اند می‌باشند و برای همین هنگام پایان یافتن فاتحه وقتی می‌گوید: آمین و ما هم می‌گوییم: آمین که دلالت بر این می‌دهد که این قرائتی که به صورت جهر می‌خواند برای ما است.

سپس مأموم بعد از این که امام فاتحه را خواند، فاتحه را می‌خواند زیرا که همانطور که ر حق غیر مأموم رکن است در حق او نیز رکن است زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌‌فرماید: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۱] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) و در روزی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با اصحابش نماز فجر را می‌خواند و هنگامی که نماز را به پایان رساند فرمود: «لَعَلَّكُمْ تَقْرَءُونَ خَلْفَ إِمَامِكُمْ ؟ “. قُلْنَا : نَعَمْ، هَذًّا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ : ” لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ؛ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا»[۲] (شما پشت سر امامتان قرائت می خوانيد؟ گفتیم: بله یا رسول الله، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: جز سوره ی فاتحه، چيزی نخوانيد، زيرا نماز کسی که در آن سوره ی فاتحه را نخواند، صحيح نيست) پس هنگامی که این را بخوانی، نیازی نیست که مأموم بگوید: استعنت بالله.

سپس ما می‌گوییم: در آیه عبادت و استعانت وجود دارد، پس چگونه می‌گویی: استعنا بالله و نمی‌گویی: عبدنا الله؟ پس بین چیزی فرق گذاشتی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بین آن دو جمع کرده است.

پس نتیجه این شد که این کلمه هیچ معنایی ندارد پس شایسته است که اگر از یکی از مأمومین این را شنیدید برای او واضح سازید که این مشروع نمی‌باشد.

[۱] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).

[۲] رواه ابو داود (۸۲۳).