(۲۱۵۹) سوال: آیا مأموم فاتحه را می‌خواند یا ساکت می‌باشد و قرآن را گوش می‌دهد همانگونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در کتابش می‌‌فرماید: {وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُوا۟ لَهُۥ وَأَنصِتُوا۟ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ} [سوره اﻷعراف: ۲۰۴] (و چون قرآن خوانده شود، پس به آن گوش فرا دهید، و خاموش باشید، تا مشمول رحمت شوید) و قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «إنما جعل الإمام لیؤتم به فإذا کبر فکبروا، و إذا قرأ فأنصتوا» (امام برای این قرار داده شده است که از او پیروی شود هنگامی که تکبیر گفت تکبیر بگویید و هنگامی که قرائت می‌کند پس ساکت باشید)؟ و برای همین حدیث: «مَنْ كَانَ لَهُ إِمَامٌ، فَقِرَاءَةُ الْإِمَامِ لَهُ قِرَاءَةٌ» (کسی که پشت سر امام نماز می خواند، قرائت امام، قرائت او نیز می باشد) حمل می‌شود به: قرائت امام در نماز جهری قرائت مأموم است. لطفا این را برای شنوندگان توضیح دهید؟

جواب:

این مسئله یعنی قرائت مأموم پشت امام اهل در آن اختلاف کرده‌اند و راجح در نزد من و آنچه شافعی و جماعتی از علما می‌گویند این است که فاتحه را مأموم باید در نمازهای جهری و سری بخوانن برای عموم قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۱] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) و در صحیح مسلم از ابو هریرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ، فهی خداج، فهی خداج». (هر کس نماز بخواند و سوره‌ی فاتحه را در آن نخواند به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است) یعنی فاسد است و این در مورد نماز عام است و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم چیزی را از آن استثنا نکرد و اصحاب سنن از عبادة بن الصامت رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت می‌کنند که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با اصحابش نماز صبح را می‌خواند و هنگامی که آن را به پایان رساند فرمود: «لَعَلَّكُمْ تَقْرَءُونَ خَلْفَ إِمَامِكُمْ ؟ “. قُلْنَا: نَعَمْ، هَذًّا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ : ” لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ؛ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا»[۲] (شما پشت سر امامتان قرائت می خوانيد؟ گفتیم: بله یا رسول الله، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: جز سوره ی فاتحه، چيزی نخوانيد، زيرا نماز کسی که در آن سوره ی فاتحه را نخواند، صحيح نيست) و این دلالت بر وجوب قرائت فاتحه حتی در نماز جهری را می‌دهد و این قول راجح در نزد من است.

و اما قول الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ : {وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُوا۟ لَهُۥ وَأَنصِتُوا۟ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ} [سوره اﻷعراف: ۲۰۴] (و چون قرآن خوانده شود، پس به آن گوش فرا دهید، و خاموش باشید، تا مشمول رحمت شوید) عام است و معلوم است که عام تخصیص پیدا می‌کند و در این‌جا آیه با حدیث عبادة بن الصامت رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که کمی قبل به آن اشاره کردیم تخصیص می‌یابد.

و فاتحه از مأموم ساقط نمی‌شود مگر این که در حالت قیام بودن امام را درک نکند و او مسبوق است و هنگامی که به نماز رسیده است امام ر حالت رکوع بوده است پس در حالت ایستاده تکبیرة الإحرام را می‌گوید سپس با تکبیر دوم به رکوع می‌رود و اگر تکبیر دوم را نیز نگفت حرجی بر او نیست  و در این حالت فاتحه از او ساقط می‌شود و دلیل برای این حدیث ابوبکرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ است هنگامی که وارد نماز شد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حالت رکوع بود پس شتاب ورزید و قبل از این که به صف برسد به رکوع رفت سپس وارد صف شد و زمانی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم سلام نماز را داد سوال کرد که چه کسی این کار را انجام داد؟ پس ابوبکرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ گفت: من بودم. پس رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به او فرمود: «زادك الله حرصاً، و لاتعد»[۳] (الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ حرص تو را زیاد کند ولی بار دیگر این کار را انجام نده) یعنی: دیگر مثل این عمل را انجام نده، و مرادش شتاب نورزیدن و رکوع کردن قبل از رسیدن به صف می‌باشد نه داخل شدن به نماز در حالی که امام در حالت رکوع می‌باشد زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «اذا سمعتم الإقامة فامشوا إلی الصلاة و علیکم السکینة و الوقار، ولا تسرعوا فما ادركتم فصلوا، وما فاتكم فأتموا»[۴] (زمانی که اقامه را شنیدید به سوی نماز با آرامش و وقار به سمت نماز بروید و شتاب نکنید و هرآنچه را  یافتید نماز بخوانید و آنچه را نیافتید نیز کامل کنید) پس این قول {فما ادرکتم فصلوا} تعیمیم دارد مثل این صورت یعنی هنگامی که نمازگزار آمد و امام در حالت رکوع بود رکوع می‌کند و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به ابوبکرة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ امر نکرد که قضای آن رکعتی که فقط رکوعش را درک کرده بود بجا آورد و این دلیلی است که فاتحه در مثل این حالت از مأموم ساقط می‌شود و این حق است.

و برای همین می‌گوییم: قرائت فاتحه برای هر نمازگزار واجب  است و تفاوتی نمی‌کند که امام یا مأموم یا منفرد یا نماز سری یا جهری باشد مگر این که رکوع امام را درک دریابد یا امام را به حالت قیام دریابد ولی فاتحه را نخوانده است که امام به رکوع می‌رود و می‌ترسد که با خواندن فاتحه رکوع از فوت شود پس در این حالت نیز از او ساقط می‌شود.

[۱] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).

[۲] رواه ابو داود (۸۲۳).

[۳] تخریج آن گذشت.

[۴] تخریج آن گذشت.