۷۶ – از شیخ رَحِمَهُ‌الله سوال شد: معنی این فرموده‌ی نبوی چیست: «الله، آدم را بر صورت خودش خلق کرد»؟

جواب دادند: این حدیث، یعنی فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم: «الله آدم را بر صورت خودش خلق کرد»، در صحیحین آمده و به اجماع مسلمانان و عقلا، ظاهرِ آن منظور نیست؛ زیرا فقط کرسیِ – محل قرار دادن دو پای – الله تعالی به وسعت آسمان‌ها و زمین است، و آسمان‌ها و زمین به نسبت کرسی، مانند حلقه‌ای است که در بیابانی وسیع افتاده است، و فضل عرش بر کرسی، مانند فضل این بیابان وسیع بر حلقه است. حال چه گمانی نسبت به پروردگار عالمیان داری؟ هیچ کس به وصف نمودن یا تخیل کردن او احاطه‌ای ندارد، و کسی که چنین وصفی داشته باشد، ممکن نیست که بر صورت آدم باشد که شصت ذراع است. اما حدیث بر یکی از این دو معنی حمل می‌شود:

اول: الله، آدم را بر صورتی که برایش اختیار کرده، خلقت نمود، و از باب تکریم و تشریف، این صورت را به خود نسبت داد.

دوم: منظور از خلقت آدم بر صورت او تعالی، از حیث جمله است، و مجرد خلقت بر صورت او تعالی، مقتضای این نیست که همانند صورت او تعالی است. دلیل آن نیز این فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است: «اولین گروهی که وارد بهشت می‌شوند، همانند ماه شب چهارده هستند، سپس کسانی که بعد از آنها می‌آیند که همانند روشن‌ترین ستاره در آسمان هستند»، و لازم نیست این گروه دقیقا مثل ماه شب چهارده باشند؛ زیرا ماه بیسار بزرگ‌تر از اهل بهشت است. زیرا آنها در حالی وارد بهشت می‌شوند که شصت ذراع طول دارند و بنا بر این، مثل ماه نیستند.