(۱۲۵۲) سوال: صحت این حدیث تا چه حد است: «امت بر گمراهی جمع نمی‌شود»؟^[۱]

جواب:

این حدیث با این لفظ که می‌گوید امت پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر گمراهی جمع نمی‌شود، صحیح نیست. اما ادله بر این دلالت دارند که اجماع امت، حجت است و عمل به آن، امت را معذور می‌کند. در نتیجه هر چیزی که گمراهی باشد، امت برای انجام آن عذری ندارد. یکی از دلایلی که بر اجماع دلالت دارند، این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} [نساء: ۵۹]: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، الله را اطاعت کنید و پیامبر را اطاعت نمایید و کسی را که از میان خودتان ولی امرتان است. اگر در چیزی اختلاف کردید، آن را به الله و رسولش ارجاع دهید اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید). {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } دلالت می‌دهد که اتفاق و اجماع، آنگاه که حاصل می‌شود، همانند قولی است که دلیل از قرآن و سنت دارد.

یکی دیگر از دلایلی که نشانگر حجت بودنِ اجماع است، این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا} [نساء: ۱۱۵]: (و هر کس بعد از اینکه هدایت برایش آشکار گشت، با پیامبر مخالفت کرد و راهی غیر از راه مومنان در پیش گرفت، او را به آنچه روی بدان کرده وا خواهیم گذاشت و به جهنم داخلش خواهیم کرد و چه بد جایگاهی است). بر این اساس، اجماع – یعنی اجماع امت که منظور اجماع علمای مجتهد امت است – دلیل صحیحی است که در احکام پذیرفته می‌شود. اما غالبا قرآن و سنت از طریق منطوق یا مفهوم یا اشاره بر احکامی که علما بر آن اجماع می‌کنند، دلالت دارند. دلیل نیز گاهی برای عموم علما معلوم است و گاهی بر برخی از علما مخفی می‌ماند.

***

[۱] سنن ابن ماجه: کتاب الفتن، باب السواد الأعظم، حدیث شماره (۳۹۵۰). سنن ترمذی: باب ما جاء فی لزوم الجماعة، حدیث شماره (۲۱۶۷). از انس بن مالک رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «إِنَّ أُمَّتِي لَن تَجْتَمِعُ عَلَى ضَلَالَةٍ».