(۶۵۹۹) سوال: هنگامی که ما در مجلسی هستیم و زنی وارد می‌شود، ما می‌ایستیم و به او سلام می‌کنیم و این برای تعظیم او نمی‌باشد بلکه برای احترام او است و این عادت در بین مردم منتشر می‌باشد، آیا این کار جایز است؟

جواب:

اشکالی ندارد که انسان وقتی کسی که اهلیت احترام و اکرام را دارد، وارد می‌گردد بلند شود و این در بین مردم عادت شده و ترک کردن آن در این حالت شاید موجب تهمت کبر به کسی که نشسته است نیز بشود و ممکن است در قلب کسی که وارد می‌گردد نیز کینه‌ای به وجود بیاید از آنجایی که بسیاری از مردم بر این باور هستند که اگر صاحب خانه بلند نشد، اشاره به این دارد که از آمدن او خوشحال نیست.

در هر صورت اگر مردم عادت کرده‌اند که برای یک‌دیگر بلند شوند و بلند نشدن را اهانت حساب می‌کنند، پس در این حالت انسان برای کسی که وارد می‌گردد برخیزد؛ برخی اهل علم این مسئله را تفصیل داده‌اند و به سه قسمت تقسیم کرده‌اند:

قسمت اول: برخواستن به سوی مردی برای استقبال و بزرگداشت آن.

قسمت دوم: برخواستن برای احترام و تعظیم مردی.

قسمت سوم: برخواستن بر مردی (یعنی او نشسته باشد و برای او بایستند).

اما قسمت اول که برخواستن برای استقبال و سلام کردن به او است، اشکالی ندارد و چه بسا به قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که به انصار فرمود: «قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ»[۱]: (برای سید (سرور) خود برخیزید) استدلال شود؛ یعنی سعد بن معاذ رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ هنگامی که سوار بر الاغ نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آمد همچنین در قصه‌ی طلحه بن عبید الله رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ هنگامی که برای استقبال کعب بن مالک رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ زمانی که بعد از قبول توبه‌اش وارد مسجد گذشت، برخواست[۲] و آن در حضور رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بود و بر آن انکار نکرد.

اما برخواستن برای احترام و تعظیم کسی که وارد می‌گردد، شکی نیست که عادت نکردن مردم به آن اولی‌تر است همانطور که صحابه برای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بلند نمی‌شدند با وجود این که مستحق‌ترین مردم به اکرام بوده ولی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم خوشش نمی‌آمد که کسی برای او بلند شود؛ لذا اگر مردم این عادت (یعنی عادت بلند شدن برای کسی که وارد می‌شود) را ترک کنند و بهتر و نیکوتر است و به فعل اصحاب و سلف صالح نزدیک‌تر می‌باشد و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وقتی وارد مجلسی می‌گشتند، برای او برنمی‌خیزیدند و هر جایی که جا بود می‌نشست و جایی که می‌نشست همان‌جا صدر مجلس بود اگرچه در آخر مجلس قرار داشت و عبرت به کسی است که وارد می‌شود نه به مکان او؛ مردی مورد احترام و تعظیم است، در هر مکانی از مجلس، پایین یا بالای یا گوشه‌ی آن که بشیند، همانجا صدر مجلس خواهد گشت.

اما برخواستن بر مردی (یعنی او نشسته باشد و دیگران برای او بایستند) نهی شده است؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از آن نهی کردند و فرمودند: «لَا تَقُومُوا كَمَا تَقُومُ الْأَعَاجِمُ يُعَظِّمُ بَعْضُهَا بَعْضًا»[۳]: (مانند عجم‌ها برنخیزید (که با برخواستن) یک‌دیگر را تعظیم می‌کنند) حتی وقتی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نشسته نماز خواندند ولی صحابه در پشت ایشان ایستاده بودند، اشاره نمود که بشیندند و به اصحاب فرمودند: «إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ؛ فَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا، وَإِذَا رَفَعَ فَارْفَعُوا، وَإِذَا صَلَّى جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا»[۴]: (امام برای این قرار داده شده که به او اقتدا شود؛ آنگاه که رکوع کرد، رکوع کنید و هنگامی که بلند شد، بلند شوید و اگر نشسته نماز خواند، نشسته نماز بخوانید) مگر اینکه در برخواستن بر مردی مصلحت دینی وجود داشته باشد، اشکالی ندارد بلکه خوب است که به خاطر آن مصلحت برخیزد و دلیل آن نیز فعل صحابه با رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بود هنگامی که در صلح حدیبیه بین ایشان و قریش نمایندگانی ارسال می‌شد [۵]مغیرة بن شعبة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با شمشیر کنار رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ایستاده بود تا سفرای مشرکین عزت مسلمان و بزرگداشتشان را برای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ببینند و این خوب و مطلوب است و برخی از اهل علم موردی را به این ملحق گردانیده‌اند که اگر بر مردی ترس تعدی به آن می‌رود، پس کسی برای حمایت از تعدی به او، کنارش می‌ایستد.

[۱] صحیح بخاری: كتاب الجهاد والسير باب إذا نزل العدو على حكم رجل شماره (۲۸۷۸)، و صحیح مسلم: كتاب الجهاد والسير باب جواز قتال من نقض العهد، رقم (١٧٦٨).

[۲] صحیح بخاری: كتاب المغازي، باب حديث كعب بن مالك، شماره (٤١٥٦)، و صحیح مسلم: كتاب التوبة، باب حديث توبة كعب بن مالك وصاحبيه، شماره (٢٧٦٩).

[۳] سنن أبو داود: كتاب الأدب، باب في قيام الرجل للرجل، شماره (٥٢٣٠).

[۴] صحیح بخاری: كتاب مواقيت الصلاة، باب: إنما جعل الإمام ليؤتم به شماره (٦٥٦)، ومسلم:کتاب الصلاة، باب ائتمام المأموم بالإمام، شماره (٤١٢).

[۵] صحیح بخاری: كتاب الشروط، باب الشروط في الجهاد والمصالحة مع أهل الحرب وكتابة الشروط، شماره (٢٥٨١).