(۶۲۵۴) سوال: گاهی دچار احساس گناه، عذاب وجدان، و حس نقص می‌شوم، و خطاهایی را که مرتکب شده‌ام به یاد می‌آورم، حتی اگر از روی اختیار نبوده و مسائل کوچکی باشند که سال‌ها از آن گذشته، آیا این وسوسه‌های شیطان است؟ راه‌حل و درمان چیست؟

جواب:

راه‌حل و درمان، توبه به سوی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است، هرگاه انسان گناهی را به یاد آورد، باید برای خود توبه‌ای تازه کند ولی جایز نیست که به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بدگمان شود و گمان کند که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توبه‌اش را نمی‌پذیرد؛ زیرا هر کس توبه‌ی نصوح کند، با تحقق شروط آن، بدون تردید الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توبه‌اش را می‌پذیرد؛ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرموده است: {وَهُوَ ٱلَّذِی یَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَیَعۡفُوا۟ عَنِ ٱلسَّیِّـَٔاتِ} [سوره الشورى: ۲۵]: (اوست که توبه‌ی بندگانش را می‌پذیرد و از بدی‌ها درمى‌گذرد).

اما توبه شروطی دارد:

شرط اول: خالص بودن برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ.

شرط دوم: پشیمانی انسان از گناهی که انجام داده.

شرط سوم: ترک آن گناه در همان لحظه.

شرط چهارم: عزم بر بازنگشتن به آن.

شرط پنجم: این‌که توبه در زمانی انجام شود که پذیرفته می‌شود.

اما ضد اخلاص، شرک است، پس اگر کسی برای خلق، نه برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ، توبه کند، توبه‌اش پذیرفته نیست چنان‌که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در حدیث قدسی فرموده است: «أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ»^[۱]: (من بی‌نیازترین شریکان از شرک هستم؛ هرکس عملی را انجام دهد که در آن دیگری را با من شریک سازد، او و شرکش را رها می‌کنم).

و اما پشیمانی: اگر انسان از گناهی که مرتکب شده پشیمان نشود، آن گناه و نبودنش نزد او یکسان خواهد بود، و این نشان می‌دهد که برای او اهمیتی ندارد، پس باید پشیمانی و ندامتی واقعی در دل باشد، چه ترک واجبی کرده باشد یا مرتکب حرامی شده باشد.

 اما ترک گناه: روشن است که با اصرار بر گناه، توبه‌ای در کار نیست، کسی که می‌گوید: «از ربا توبه می‌کنم» ولی همچنان به رباخواری ادامه می‌دهد، این چگونه توبه‌ای است؟ یا می‌گوید: «از غیبت توبه می‌کنم» ولی باز غیبت مردم را می‌کند؟ توبه یعنی بازگشت از نافرمانی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به سوی طاعت او، پس کسی که از گناه دست نکشد، توبه‌کار نیست، به همین دلیل، کسی که در حق مردم ظلمی کرده، اگر به سوی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توبه کند، باید حقوق مردم را به آنان بازگرداند، مثلاً اگر کسی مالی را از دیگری دزدیده باشد و سپس توبه کند، باید آن مال را به صاحبش بازگرداند؛ وگرنه توبه‌اش درست نیست.

ممکن است کسی بگوید: اگر آن مال را به صاحبش بازگردانم، رسوا می‌شوم! یا بگوید: صاحبش ممکن است ادعا کند که مال دزدیده‌شده بیش‌تر از این مقدار بوده، در پاسخ گفته می‌شود: می‌تواند به‌گونه‌ای تدبیر کند؛ مثلاً نامه‌ای بنویسد بی‌آنکه نام خود را ذکر کند و آن را همراه با مال یا ارزش آن اگر بازگرداندن مال ممکن نباشد، برای صاحب مال بفرستد و در نامه بنویسد: «این مال از کسی است که در گذشته به تو ظلم کرده و اکنون به سوی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ توبه کرده است»، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرموده است: {وَمَن یَتَّقِ ٱللَّهَ یَجۡعَل لَّهُۥ مَخۡرَجࣰا} [سوره الطلاق: ۲]: (و هرکس که از الله بترسد، (الله) راه نجاتی برای او قرار می‌دهد).

اما اینکه بگوید: «می‌ترسم رسوا شوم» یا «می‌ترسم صاحب مال ادعا کند که مال بیش‌تر از این بوده»؛ اینها او را از بازگرداندن مال معذور نمی‌سازند.

[۱] صحیح مسلم: كتاب الزهد والرقاق، باب من أشرك في عمله غير الله، رقم (٢٩٨٥).