(۴۸۳۷) سوال: جناب شیخ! یک قطعه زمین را از پدرم به نرخی کمتر از نرخ روز بازار خریدم. آیا این کار جایز است. به ویژه که ده برادر از پدر دارم. لطفا مرا راهنمایی بفرمایید الله به شما اجر عنایت بفرماید.

جواب:

در حدیثی از نعمان بن بشیر آمده که رسول خدا صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده است: “إتقوا الله، واعدلوا بین أولادکم””تقوای خدا را پیشه کنید و میان فرزندانتان عدالت برقرار نمایید” وهنگامی که بشیر بن سعد خواست پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را بر مالی که به پسرش نعمان بخشیده بود شاهد بگیرد، پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به او فرمودند: “أشهد علی هذا غیری””شاهد دیگری برای این پیدا کن”  و این دلالت به این موضوع دارد که هیچکس نباید در بذل مال و اموال بین فرزندان تبعیض قایل گردد. زیرا این امر جور و ستم محسوب می‌گردد که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از شهادت بر آن ابا داشت و برای تبری از آن فرمود: “أشهد علی هذا غیری””شاهد دیگری برای این پیدا کن”

بنابراین اگر پدرت زمین را با قیمتی کمتر از قیمت بازار به تو داده، این معامله بین شما قطعا غیر صحیح بوده است و پدر باید زمین را تنها به قیمت روز بازار به تو بفروشد و حلال نیست ارزانتر یا با تخفیف به تو بفروشد و برای اینکه این معامله را اصلاح کنید باید اختلاف این قیمت را به پدرت پرداخت کنی یا اینکه پدرت معادل مبلغی را که به تو بخشیده به فرزندان دیگرش نیز اعطا کند؛ زیرا پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وقتی بشیر بن سعد نزد او آمد تا او را برای مالی که پسرش نعمان بخشیده شاهد بگیرد به او فرمود:”أعطیت سائر ولدک مثل هذا؟”  “آیا به فرزندان دیگرت نیز مانند این بخشیدهای” گفت: نه. سپس پیامبر فرمود: “إتقوا الله، واعدلوا بین أولادکم” “تقوای خدا را پیشه کنید و میان فرزندانتان عدالت برقرار نمایید” و بشیر بن سعد رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا آن مال را از پسرش پس گرفت.

پس برای اصلاح این کار یا باید زمین را به پدر پس بدهی، یا اختلاف قیمت را متناسب با قیمتی که آن سال داشته پرداخت کنی و یا اینکه پدرت چنان که به تو بخشیده به فرزندان دیگرش هم مطابق دستور خدا یعنی به طوری که سهم هر پسر دو برابر دختر باشد پول و دارایی ببخشد.

در اینجا نکته‌ای وجود دارد که باید به آن توجه کرد و آن این است که عدل در انفاق عبارت است از این که به هر فرزند به اندازه مقدار نیازش پول داده شود. مثلا اگر دختری به تکه‌ای جواهر نیاز دارد که خود را با آن بیاراید و پدرش آن را برایش بخرد، لازم نیست پدر معادل پول آن جواهر را به پسران پرداخت نماید، زیرا این جواهر را برای رفع یک نیاز برای او خریده است. به طریق مشابه اگر یکی از فرزندان به دارو و درمان نیاز پیدا کرد، لازم نیست آنچه برای او صرف می‌شود را برای دیگر فرزندان نیز خرج کرد. همچنین اگر یکی از فرزندان به سن ازدواج رسید و نیاز داشت که هزینه ازدواجش را تامین کنیم، دیگر لازم نیست معادل هزینه ازدواج او را به فرزندان دیگر بپردازیم و در این مورد عدالت تنها در این است که وقتی فرزندان دیگر هم به سن ازدواج رسیدند، هزینه ازدواج آنها را نیز تامین کنیم.

بعضی از مردم پس از اینکه فرزندان بزرگشان را راهی خانه بخت می‌کنند، وصیت می‌کنند که مبلغ معینی از ماترک به ازدواج فرزندان کوچکترشان اختصاص داده شود که کاری کاملا خطا و ناجایز است؛ زیرا وصیت برای وارث حرام است و الله متعال هنگامی که ارث را تقسیم کرد فرمود: {لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًۭا ۚ فَرِيضَةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًۭ}{شما نمی‌دانید پدران‌تان و فرزندان‌تان کدام یک برای شما سودمندترند. (این احکام) فریضه‌ای (معین و مقرر شده) از جانب الله است و بی‌گمان الله دانای حکیم است.} و الله سبحان فرموده که این تقسیم میراثی که انجام داده تماما از روی علم و حکمت انجام شده است بهترین حالت ممکن است و در آیه دوم می‌فرماید: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} { این‌ها (احکام و) حدود الهی است} و وقتی درباره ارث سخن می‌گوید می‌فرماید: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ* وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ*} { این‌ها (احکام و) حدود الهی است، و هر کس از الله و پیامبرش اطاعت کند، و ی را به باغ‌هایی در آورد که از زیر (درختان) آن نهرها جاری است، در آن جاودانه‌اند، و این پیروزی بزرگی است.* و هر کس از الله و پیامبرش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز کند، وی را در آتشی وارد می‌کند که جاودانه در آن خواهد ماند، و برای او عذاب خوار کننده‌ای است.} (نساء: ١٣، ١٤)

پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در این باره میفرمایند:” إن الله قد أعطی کل ذي حق حقه، فلا وصیة لوارث” “الله به هر ذی حقی حقش را داده است و هیچ وارثی حق وصیت کردن ندارد”  پس جایز نیست که پدر وصیت کند که برای کودکانی که به سن ازدواج نرسیده‌اند و برادران بزرگشان ازدواج کردهاند، چیزی از ماترک برای هزینه ازدواج کنار گذاشته شود. اما اگر در زمان حیات او به سن ازدواج رسیدند، باید هزینه ازدواج آنها را تامین کند.

خلاصه کلام اینکه انسان باید در بذل مال و اموال بین فرزندانش عدالت برقرار کند و در نفقه نیز بین آنها به عدل رفتار نماید و عدل در نفقه عبارت است از اینکه به هر کس به مقدار احتیاجش نفقه پرداخت شود، حال چه از دیگران بیشتر باشد چه کمتر.

و نکته آخری که به آن اشاره کردیم این بود که بعضی از مردم پس از اینکه فرزندان بزرگشان را راهی خانه بخت می‌کنند، وصیت می‌کنند که مبلغ معینی از ماترک به ازدواج فرزندان کوچکترشان اختصاص داده شود که کاری کاملا خطا و ناجایز است؛ زیرا وصیت برای وارث حرام است و اجرای آن جایز نیست و دلایل خود را از قرآن و سنت خدمت شنوندگان عرض نمودیم.