(۴۷۳۹) سوال: برادرم فوت کرده و مقروض است و شرایط زندگی ما طوری نیست که بتوانیم قرض او را پرداخت کنیم. همچنین میدانیم که مرده تا وقتی قرضهایش پرداخت نشده وارد بهشت نمیگردد و فرد طلبکار نیز مدام پول خود را از ما طلب میکند. لطفا به ما بفرمایید باید چه کنیم خداوند به شما اجر عنایت بفرماید.

جواب:

این که این فرد میگوید “ما میدانیم که هر کس که بمیرد و بدهکار باشد، تا بدهی او پرداخت نگردد وارد بهشت نخواهد شد” صحیح نبوده و هیچ اصل و اساسی ندارد. اما حدیثی از رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم نقل شده که میفرماید: ” نفس المؤمن معلقه بدينه حتي يقضي عنه “” روح مؤمن به سبب قرضش معلق است تا وقتي که بجاي او پرداخت شود “. اما این حدیث هم محل بحث است و بعضی از علما آن را ضعیف دانستهاند و میگویند که پیامبر صل الله علیه و آله و سلم خود در هنگام فوت سپرش در رهن فردی بود و به کلام دیگر بدهکار بود.

اما بر ورثه واجب است که اگر میت آنها بدهکار است و ماترکی دارد که میتوان با آن این قرض را تسویه کرد، این کار را انجام دهند. زیرا تا قبل از پرداخت قرضهای وی و انجام وصایایش، حق ندارند از ماترک او استفاده کنند، همان طور که در آیات مواریث میفرمایند: “ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ” مِّنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ تُوصُونَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٖ ” مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصَىٰ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ” ” پس ازانجام وصیتی است که او (= میت) به آن سفارش کرده و بعد از ادای دین “(نساء ١١،١٢)

پس تا زمانی که بدهیهای میت تسویه نشده است، ورثه حق ندارند اموال او را تقسیم کنند. اما اگر میت مالی از خود به جای نگذارده بود، در این حالت اگر ورثه بدهیهایش را تسویه کردند که کار بسیار خیر و نیکی است و اجر زیادی دارد و اگر چنین نکردند نیز گناهی متوجه ایشان نخواهد بود. اما درباره میتی که مالی ندارد تا با آن بدهیهایش را تسویه کنیم، اگر این قرضها را به این نیت اخذ کرده بوده بعدا آنها را بازپس دهد ق طلبکاران را راضی کند، پس خداوند در روز قیامت قرضهای او را پس داده و طلبکاران او را راضی خواهد کرد. اما اگر این قرض را به نیت اتلاف (و پس ندادن) آورده خداوند او را تلف خواهد کرد، چنان که در حدیث صحیحی از پیامبر صلی الله علیه و سلم نقل شده که میفرماید: “مَنْ اَخَذَ اَمْوالَ النّاسِ يُريدُ اَداءَها، اَدَّى اللّه ُ عَنْهُ وَ مَنْ اَخَذَها يُريدُ اِتْلافَها اَتْلَـفَهُ اللّه ُ””هر كس اموال مردم را بگيرد و قصد پرداخت آن را داشته باشد، خداوند، آن را بپردازد (او را يارى مى كند) و هر كس اموال مردم را بگيرد و قصد تلف كردن داشته باشد، خداوند، آن را تلف كند.”

و من در اینجا برادران مسلمانم را از سهل انگاری در قرض، چه در دریافت و چه در بازپرداخت آن بر حذر میدارم. برخی از مردم هستند که اهمیتی نمیدهند و برای امور تجملی و غیر ضروری اقدام به اخذ قرض از این و آن میکنند. برخی دیگر از مردم هستند که برای امور ضروری پول قرض میکنند، اما وقتی توانایی بازپرداخت دارند، از این کار امتناع میورزند و فرد طلبکار را به امروز و فردا حواله میکنند و با این کار خود را دچار گناه مینمایند وپیامبر اسلام صل الله علیه و آله و سلم در این باره میفرماید: ” مَطْلُ الغَنِيِّ ظُلمٌ “” تعلّل ورزيدن توانگر [در پرداخت بدهى]ظلم است “