(۴۵۰۵) سوال: از کسی شنیدیم که اهل اعراف کسانی هستند یا مردانی سهیتند که به جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ رفتند ولی از اهلشان در خروج برای جهاد اجازه نگرفتند ولی خارج شدند و جهاد کردند و شهید شدند اما وارد بهشت و جهنم نمی‌شوند و بر اعراف باقی می‌مانند تا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در روز قیامت بر آنها حکم کند، آیا این صحیح است؟ و اگر صحیح است و انسان در عصر حاضر می‌خواهد به جهاد برود اگر برای خارج شدن برای جهاد از پدر و مادر اجازه نگیرد با اهل اعراف می‌باشد زیرا که اجازه نمی‌دهند؟ و اگر اینگونه می‌باشد پس ما در برآن تشویق و ترغیب برای جهاد می‌خوانیم: {فَلۡیُقَـٰتِلۡ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِینَ یَشۡرُونَ ٱلۡحَیَوٰةَ ٱلدُّنۡیَا بِٱلۡـَٔاخِرَةِۚ وَمَن یُقَـٰتِلۡ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ فَیُقۡتَلۡ أَوۡ یَغۡلِبۡ فَسَوۡفَ نُؤۡتِیهِ أَجۡرًا عَظِیمࣰا} [سوره النساء: ۷۴] : (پس کسانی‌که زندگی دنیا را به آخرت فروخته‌اند، باید در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ پیکار کنند، و آن کسی‌که در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ پیکار کند، چه کشته شود یا پیروز گردد، به زودی پاداش بزرگی خواهیم داد): و : {وَمَن یُهَاجِرۡ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ یَجِدۡ فِی ٱلۡأَرۡضِ مُرَ ٰ⁠غَمࣰا كَثِیرࣰا وَسَعَةࣰۚ وَمَن یَخۡرُجۡ مِنۢ بَیۡتِهِۦ مُهَاجِرًا إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ یُدۡرِكۡهُ ٱلۡمَوۡتُ فَقَدۡ وَقَعَ أَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۗ} [سوره النساء: ۱۰۰] : (و کسی‌که در راه الله هجرت کند در زمین جاهای امن فراوان و گشایش (در رزق و روزی) می‌یابد. و کسی‌که به قصد هجرت به سوی الله و پیامبرش، از خانه خود بیرون رود، آنگاه مرگش فرا رسد، قطعاً پاداشش بر الله است): و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد تشویق به جهاد می‌‌فرماید: «مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ، وَلَمْ يُحَدِّثْ بِهِ نَفْسَهُ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنْ نِفَاقٍ» : (هرکس بميرد و جهاد نکند و نيت جهاد هم نداشته باشد، بر شعبه ای از نفاق مرده است): یا اینگونه می‌‌فرمایند، لذا قول شما در این‌باره چیست؟

جواب:

قول ما در مورد آن‌چیزی که در مورد اهل اعراف شنیدی که به اجازه‌ی خانواده‌‌یشان به جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌روند، این است که صحیح نمی‌باشد و اهل اعراف، آن‌چیزی که اهل علم گفته‌اند کسانی هستند که خوبی‌ها و بدی‌هایشان برابر است و بدی‌هایشان بر خوبی‌هایشان غلبه نکرده است که وارد جهنم شوند تا که از آن بدی‌ها پاک گردنند و خوبی‌هایشان نیز بدی‌هایشان غلبه نکرده که وارد بهشت شوند بلکه خوبی‌ها و بدی‌هایشان با هم برابر شده است، پس از حکمت و عدل الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است که آنها را بر اعراف نگه می‌دارد و در آخر با فضل و رحمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ وارد بهشت می‌شوند، اینها اهل اعراف هستند.

اما آنچه در مورد رفتن به جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بدون اجازه‌ی پدر و مادر ذکر کردی، ما در مورد آن می‌گوییم: اگر جهاد غیر فرض می‌باشد، بدون اجازه‌ی آن دو به جهاد نرو اما اگر جهاد واجب است، نیازی به اجازه‌ی پدر و مادر نیست بلکه بدون این که اجازه بگیری به جهاد می‌روی اگرچه ایشان راضی نباشند زیرا هنگامی که مخلوق دستور به معصیت خالق می‌دهد اطاعت نمی‌شود مگر این که پدر و مادر در ماندن تو در ضرورت باشند که در این صورت دفع این ضرورت بر جهاد مقدم می‌شود و بر این قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حمل می‌شود: «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ» [۱]: (در آن دو جهاد کن (جهاد تو خدمت به ایشان است)): زمانی که به وجود پسراشان در نزد خود در ضرورت هستند.

اما رفتن به جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و هجرت نمودن به دلالت قرآن و سنت امری معلوم است و جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ قله‌ی اسلام می‌باشد و جایگاه بسیار بالایی دارد و از مهمترین و محبوب‌ترین اعمال صالح در نزد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است: {أُو۟لَـٰۤىِٕكَ هُمُ ٱلصِّدِّیقُونَۖ وَٱلشُّهَدَاۤءُ عِندَ رَبِّهِمۡ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ وَنُورُهُمۡۖ} [سوره الحديد: ۱۹] : (آن‌ها نزد پروردگارشان صدیقین و شهداء هستند، برای آن‌ها است پاداش‌شان و نور‌شان): و : {وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِینَ قُتِلُوا۟ فِی سَبِیلِ ٱللَّهِ أَمۡوَ ٰ⁠تَۢاۚ بَلۡ أَحۡیَاۤءٌ عِندَ رَبِّهِمۡ یُرۡزَقُونَ* فَرِحِینَ بِمَاۤ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ وَیَسۡتَبۡشِرُونَ بِٱلَّذِینَ لَمۡ یَلۡحَقُوا۟ بِهِم مِّنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا خَوۡفٌ عَلَیۡهِمۡ وَلَا هُمۡ یَحۡزَنُونَ* یَسۡتَبۡشِرُونَ بِنِعۡمَةࣲ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضۡلࣲ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجۡرَ ٱلۡمُؤۡمِنِینَ} [سوره آل عمران: ۱۶۹-۱۷۱] (و هرگز کسانی را که در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ کشته شده‌اند؛ مرده مپندار، بلکه زنده‌اند، نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند* به آنچه الله از فضل و کرم خود به ایشان داده‌است، شادمانند، و به کسانی‌که هنوز به آن‌ها نپیوسته‌اند، خوش وقتند، که نه بیمی بر آن‌هاست و نه اندوهگین می‌شوند* به نعمت و فضل الله شادمانند، و اینکه (می بینند) الله پاداش مؤمنان را ضایع نمی‌کند).

ولی باید دانسته شود که جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فقط مجرد جنگیدن با کفار نیست بلکه جهاد در راه الله، آنچیزی است که انسان فقط برای بالا بردن کلمه‌ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌جنگد زیرا از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مورد کسانی که از روی تعصب و این که به او بگویند شجاع است و مردم او را ببینند بجنگد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ جنگیده است؟ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ» [۲]: (کسی که برای اعلای کلمه‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ (و سرافرازی دينش) بجنگد، در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است): و این میزان حقیقی صحیحی است که با آن مشخص می‌شود جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌باشد یا در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نمی‌باشد، لذا شخصی که برای دفاع از وطن می‌جنگد، مجرد این که وطن است، جهاد در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نیست اما کسی که برای وطنش می‌جنگد چون که وطنش اسلامی است و برای بالا بردن کلمه‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ، او در راه الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ جنگیده است لذا میزانی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گفتند میرانی واضح و روشن است؛ و کسی که برای دفاع از مال یا اهل یا جانش درگیر شده و کشته شود او شهید است همانطور از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است.

سوال کننده: در جواب گفتید که اگر جهاد غیر فرض باشد نیاز به اجازه‌ی والدین می‌باشد و اگر جهاد واجب باشد نیاز به آن نیست، چگونه حالات جهاد غیر فرض و فرض را بشناسیم؟

جواب: اهل علم گفته‌اند: در حالات زیر جهاد واجب است:

اول: هنگامی که حاکم او را خواست و گفت: به جهاد برو.

دوم: اگر دشمن او یا بلدش را محاصره کرده باشد یا این که مجاهدین به این شخص نیاز داشته باشند از این جهت که فقط او کیفیت استفاده از وسایلات جنگی معینی را می‌داند لذا اگر او یا بلدش را دشمن محاصره کرده باشد یا حاکم او را خواسته باشد یا مجاهدین به آن شخص خاص نیاز داشته باشند.

و هنگامی که در صف جهاد حاضر شد برای او فرار کردن از آن جایز نیست و از گناهان کبیره می‌باشد زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَمَن یُوَلِّهِمۡ یَوۡمَىِٕذࣲ دُبُرَهُۥۤ إِلَّا مُتَحَرِّفࣰا لِّقِتَالٍ أَوۡ مُتَحَیِّزًا إِلَىٰ فِئَةࣲ فَقَدۡ بَاۤءَ بِغَضَبࣲ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِیرُ} [سوره اﻷنفال: ۱۶] : (و هر کس در آن روز به آن‌ها پشت کند ـ مگر آنکه (هدفش از کناره‌گیری) برای حملۀ دوباره یا (به قصد) پیوستن به گروهی (دیگر باشد) ـ به خشم الله بازگشته (و سزاوار) است، و جایگاه او جهنم است، و چه بد جایگاهی است): و در غیر از اینها جهاد غیر فرص می‌باشد.

[۱] رواه البخاری (۳۰۰۴) و مسلم (۲۵۴۹).

[۲] رواه البخاری (۱۲۳) و مسلم (۱۹۰۴).