(۳۵۹۹) سوال: مقداری طلا به عنوان زیور برای همسرم خریده‌ام؛ خواستم زکاتش را بپردازم اما فهمیدم که طلایی که زنان به عنوان زیور و زینت، استفاده می‌کنند، زكات ندارد. آیا این درست است؟ نصاب طلا بر اساس معیارهای معروف چقدر است؟

جواب:

علما درباره‌ی طلایی که استفاده می‌شود، اختلاف نظر دارند؛ برخی بر این نظر هستند که زكات ندارد و مانند لباسی که زنان می‌پوشند زکات ندارد. برخی نیز می‌گویند: زکات به آن تعلق می‌گیرد. دیدگاه صحیح نیز همین است که پرداخت زکات آن، واجب است زیرا ادله‌ی وجوب زكات طلا و نقره، عام است و استثنا ندارد. همچنین پوشیده نیست که زنان در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از طلا و نقره به عنوان زینت استفاده می‌کرده‌اند؛ وقتی با وجود این که مردم طلا و نقره‌ی زینتی داشته‌اند اما باز هم استثنایی درباره‌ی آن ذکر نشده است، دلالت بر عام و شامل بودن این ادله دارد بلکه احاديث خاصی درباره‌ی زیورآلات آمده که از جمله‌ی آن‌ احادیث، حدیثی است که امام ابوداود، امام نسائی و امام ترمذی رَحِمَهُمُ‌الله از حديث عبد الله بن عمرو بن العاص رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با سندی روایت کرده‌اند که صاحب کتاب (بلوغ المرام) حکم به قوی بودن آن می‌کند: «أن امرأة أتت إلى النبيِّ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وفي يدِ ابنَتِها مَسَكَتان غليظتان مِن ذهب فقال لها: أتؤدّين زكاةَ هذا؟ قالت: لا. قال: أيَسُرُّكِ أن يُسَوِّرَكِ اللهُ بهما سِوارَين مِن نار؟ فَخَلَعَتهُما وألقَتهُما إلى رسولِ الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وقالت: هُما لله وَرَسولِه»[۱] : (زنی نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آمد در حالی که دخترش دو دستبند ضخیم طلا به دست داشت؛ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به او گفت: آیا زکات این را می‌پردازی؟ پاسخ داد: خیر. گفت: آیا خوشحال می‌شوی که الله دو النگوی آتشین به دستانت ببندد؟ زن فورا آن ‌دو النگو را بیرون آورد و نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گذاشت و گفت: این برای الله و پیامبرش باشد). این حدیث، دلیل واضحی بر وجوب زكات زیورآلات است و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از آن زن نپرسید که این طلا را برای تجارت می‌خواهد یا خیر؟ بلکه ظاهر روایت نشان می‌دهد که آن طلا برای تجارت نبوده است زیرا آن ‌را به دخترش پوشانده بود. همچنین این دیدگاه به احتیاط نزدیک‌تر است و مسئولیت نیز از عهده‌ی فرد کاملا برطرف می‌شود و هرگاه احتیاط بر مبنای دليل شرعي باشد، دیدگاهی که به احتیاط نزدیک‌تر است، اولویت دارد.

همچنین قیاس طلا بر لباس حتی نزد کسانی که این نظر را دارند، درست نیست؛ زیرا کسانی که طلا را بر لباس، قیاس گرفته‌اند می‌گویند: اگر فرد آن طلا را اجاره می‌دهد (یعنی طلا را برای اجاره دادن نگهداری می‌کند) باید زکاتش را بپردازد اما اگر لباس را اجاره می‌دهد (یعنی لباس را برای اجاره دادن نگهداری می‌کند) زكات ندارد. همچنین می‌گویند: اگر قصدش از لباسی که می‌پوشد تجارت است، وی در واقع ابتدا آن ‌را برای پوشیدن، مالک شده و سپس تصمیم گرفته است که برای تجارت باشد لذا برای تجارت نخواهد بود اما اگر هدفش از زیورآلات، تجارت باشد اما آن را بپوشد، به کالای تجاری تبدیل می‌شود. این دلیلی بر این است که جواهرات و زیورآلات مانند لباس نیست لذا قیاس گرفتن این بر آن درست نیست. بنابراین صحیح همین است که پرداخت زکات زیورآلات طلا و نقره واجب می‌باشد اما مروارید، الماس و دیگر سنگ‌های قیمتی، زكات ندارد زیرا اصل بر عدم مسئولیت است و دليلی بر وجوب زکات آن از قرآن و سنت وجود ندارد مگر در صورتی که برای تجارت باشد.

بنابراین اگر زکات زیورآلات همسرتان را پرداختید، ایراد و گناهی بر شما و همسرتان نیست بلکه از احسان و نیکوکاری است و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} [آل عمران: ۳۴] : (الله نیکوکاران را دوست دارد). حدّ نصاب طلا، هشتاد و پنج گرم (یازده جُنَیه و سه هفتمِ جنیه سعودی) است اما اگر کم‌تر از این باشد، زكات ندارد.

۱- سنن ابوداود: كتاب الزكاة، باب الكنز ما هو وزكاة الحلي، شماره (١٤٦٣). سنن ترمذی: كتاب الزكاة، باب ما جاء في زكاة الحلي، شماره (٦٣٧). سنن نسائی: كتاب الزكاة، باب زكاة الحلي، شماره (٢٤٧٩). آلبانی نیز این حدیث را حَسَن دانسته است.