(۳۵۲۲) سوال: چگونه بین شام دادن برای میت و صدقه فرق بگذاریم؟ چون که بسیاری از مردم برای روز اول، دوم و سوم از وفات شخص شام می‌دهند و کسی که این ولیمه را می‌دهد مانند شام دادن برای میت است و آیا چنین کاری وارد است؟

جواب:

صدقه دادن برای مردگان جایز است چون رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن اقرار کرده‌اند و در صحیح بخاری آمده است: «أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا، وَأَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ، فَهَلْ لَهَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا ؟ قَالَ: ” نَعَمْ “.»[۱] یعنی: (مردی به رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم گفت: همانا مادرم ناگهان مُرد و گمان می‌کنم که اگر مجال سخن گفتن می‌یافت، صدقه می‌داد. آیا اگر من از طرف او صدقه دهم ثوابی به او می‌رسد؟ رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «آری»). سعد بن عبادة رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ در مورد این که گوسفندی را از جانب مادرش صدقه دهد از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فتوا خواست و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حکم به جواز آن داد[۲].  اما ما نمی‌گوییم که این مستحب است یعنی به مردم نمی‌گوییم که از جانب مردگانتان صدقه دهید بلکه می‌گوییم: اگر صدقه دادید پس اجر این نیکی برای شماست و اجر صدقه برای میت می‌باشد و اگر صدقه ندادید از شما نمی‌خواهیم که صدقه دهید و نمی‌گوییم: این در مورد میت سنت است چون رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم این را برای امتش سنت قرار نداد بلکه فقط در مورد قضیه‌های مشخص حکم به جواز آن داده است و فرق است بین مسئله‌ای که جایز است و بر فاعلش انکار نمی‌شود تا این که مشروعی باشد که از بنده خواسته می‌شود.

و به برادرانی که این کلامم را می‌خوانند می‌گویم: قطعا شما برای مردگانتان خیر را می‌خواهید پس چرا به ارشاد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم چنگ نمی‌زنید؟ که می‌فرماید: «إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ ؛ إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ»[۳] یعنی: (هرگاه انسانی بمیرد، عمل او منقطع می‌گردد جز از سه طریق: صدقه‌ی جاریه‌ای، علم و دانشی که مردم از آن استفاده کنند یا فرزند صالحی که بعد از مرگ او برایش دعا کند). پس چیزی که برای او قرار داد دعای دائمی فرزند صالح برای میت است و نگفت فرزندی که برای او صدقه دهد با وجود اینکه سیاق حدیث در مورد اعمال است ولی دعا را به جای آن آورد و مشخص است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از چیزی عدول نمی‌کند مگر اینکه آن بهتر باشد. و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بهترین در نصیحت برای مردم بود و داناترین خلق به شریعت الله و فصیح‌ترین مردم در تعبیر بود و داناترین شخص به مرادش بود پس چگونه از چیزی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن ارشاد فرموده است به سوی چیزی که فقط در نفسمان آمده است عدول کنیم؟ و اگر کسی از من مشورت بطلبد که کدام یک برتر است هزار صدقه دادن از جانب پدرم یا دعای رحمت و مغفرت برای او؟  می‌گویم برای او دعای مغفرت و رحمت از هزار صدقه دادن برای او بهتر است و اگر می‌خواهی صدقه دهی پس برای خودت صدقه بده که قطعا روزی بر تو خواهد رسید که تمنای یک درهم صدقه را خواهی داشت و این چیزی بود که دوست داشتم برادرانم را نصیحت کنم.

اما شام دادن برای میت در روز اول یا دوم یا سوم از مرگش و یا با گذشت یک هفته و یا گذشت یک سال و مانند آن، همه‌اش بدعت است زیرا که قرار دادن اعمال صالح بر وجه معین زمان و مکان بدون دلیل شرعی تبدیل کردن آن عبادت به بدعت است چون رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «شرُّ الأمورِ محدثاتُها، وكلُّ بدعةٍ ضلالةٌ»[۴] یعنی: (از بدترین چیزها امور نو در دین است و هر بدعتی گمراهی است). و باید در این امور عبادت موافق شریعت باشد: در سبب، جنس، اندازه، صفت، زمان و مکان است که اگر در یکی از این امور ششگانه با شرع موافق نباشد، آن عمل بدعت است و نفعی به صاحبش نمی‌رساند.

و چه دلیلی برسنت بودن صدقه از جانب میت در آن سه روز اول مرگش یا گذشت یک هفته یا گذشت یک سال و مانند آن وجود دارد؟ اما صدقه دادن غذا در هر وقتی که داده شد (یعنی بدون تخصیص وقت) مشکلی نیست چون صدقه دادن غذا مانند صدقه دادن درهم است و به حسب شرایط گاهی صدقه دادن غذا بهتر است و گاهی صدقه دادن درهم بهتر می‌باشد.

[۱] [تخریج آن گذشت]

[۲] [تخریج آن گذشت]

[۳] [تخریج آن گذشت]

[۴]  [تخریج آن گذشت]