(۲۳۵۱) سوال: آیا ذکر نماز‌گزاران به صورت جمعی بعد از نماز صحیح است؟ آیا وارد شده است که امام یا کسی که او را کمک می‌کند با صدای بلند بعد از نماز بگوید: جل ربنا الكريم، سبحانك يا عظيم، سبحان الله، یعنی ۳۳ بار سبحان الله بگویید سپس می‌گوید: سبحانك لا علم لنا إلا ما علمتنا يا ربنا، دائما نشرك شكرا كثيرا، الحمدلله، یعنی ۳۳ بار الحمدلله بگویید سپس می‌گوید: الحمدلله الذي هدانا لهذا و ما كنا لنهتدى لولا أن هدانا الله،جلَّ شأنه، الله اكبر یعنی ۳۴ بار الله اکبر بگویید سپس بعد از آن می‌گوید: لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك و له الحمد و هو على كل شيء قدير؛ آیا این است سنت است که با صدای بلند بگوید و نماز‌گزاران به آن گوش دهند سپس تسبیح و تحمید و تکبیر می‌گویند؟ آیا از سنت است که نماز‌گزار سه بار بگوید: أستغفرالله العظیم سپس بگوید: اللهم انت السلام و منك السلام، تباركت و تعاليت يا ذا الجلال و الإكرام، سپس می‌گوید: اللهم أعني على ذكرك، و شكرك، و حسن عبادتك، سپس سبحان الله و الحمدلله و الله اکبر را به صورت فردی ۳۳ بار می‌خواند؛ آیا این اذکار به صورت فردی گفته می‌شود؟ یا وارد شده است که امام یکی یکی به آن امر کند؟

جواب:

این ویژگی‌هایی که سوال کننده برای این امام ذکر کرد که می‌گوید: سبحان الجلیل العظیم و مانند آن بدعتی است که از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد نشده است بلکه چیزی که وارد شده است این است که هر کسی خودش استغفار کند و ذکر گوید ولی ذکر بعد از نماز را با جهری خواندن سنت است و از ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که می‌فرماید: «كان رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ حِينَ يَنْصَرِفُ النَّاسُ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ»[۱] (در عهد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بلند کردن صدای ذکر هنگامی که مردم نماز را تمام می‌کردند معمول بود و تمام شدن نماز با آن دانسته می‌شد) و این دلیل بر این است که جهری خواندن آن سنت است خلاف آن چیزی که بسیاری از مردم آن را به سِر می‌خوانند و بعضی نیز تهلیل را بدون تسبیح و تحمید و تکبیر به جهری می‌خوانند و من اصلی از این در سنت فرقی بین این و آن نمی‌دانم لذا جهری خواندن سنت است.

و بعضی از مردم می‌گویند: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فقط به خاطر این که مردم را آموزش دهد به صورت جهری خوانده است و این مردود است زیرا که تعلیم با گفتن رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم حاصل شده همانطور که به فقرای مهاجرین فرمود: «تُسَبِّحُونَ، وَتُكَبِّرُونَ، وَتَحْمَدُونَ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ مَرَّةً»[۲] (بعد از نماز سی و سه بار تسبیح و تکبیر و تحمید می‌گویند)

سپس ما می‌گوییم: حال اگر مقصود از آن تعلیم باشد در صورتی که همانگونه که تعلیم در اصل دعا و ذکر می‌باشد در صفت آن نیز می‌باشد و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم اصل این ذکر و صفت آن که جهری خواندن باشد را به ما یاد داده است و مدوامت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن دلالت بر سنت دادن آن می‌دهد و اگر فقط به خاطر تعلیم بود رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آن را به مردم یاد می‌داد سپس می‌گفت که این ذکر به صورت سرس می‌باشد.

مهم این است که قول راجح در این مسئله این است که ذکر بعد از نمازها سنت است و و جهری خواندن آن نیز سنت می‌باشد یعنی مقصود از صدای بلند و جهری صدای بلندی که اذیت کننده باشد نیست و این شایسته نیست و برای همین هنگامی که در عهد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قافله‌‌یشان در مسیر خیبر بود مردم صدایشان را در ذکر بلند کردند رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، ارْبَعُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ»[۳] (بر خود نرمش کنید و از شدت صدایتان بکاهید) یعنی صدایتان را کم کنید و ازعاج ایجاد نکنید و مقصود از بلند کردن صدا این می‌باشد و در حدیث ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ نیز صدای بلند ذکر بعد از نمازها بلندی آن به حدی نبوده است که اذیت و مشقت بر شخص ایجاد کند.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] رواه البخاری (۲۹۹۲) و مسلم (۲۷۰۴).