(۲۱۷۸) سوال: بسیار از نماز‌گزاران در بسیاری از مساجد شنیده‌ام هنگامی که امام می‌گوید: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} [سوره الفاتحة: ۵] (تنها تو را می‌پرستیم؛ و تنها از تو یاری می‌جوییم)می‌گویند: استعنا بالله و هنگامی که امام می‌خواند با صدای بلند می‌گویند و همچنین هنگامی که امام می‌خواند: {صُحُفِ إِبۡرَ ا⁠هِیمَ وَمُوسَىٰ} [سوره اﻷعلى: ۱۹] (صحیفه‌های ابراهیم و موسی) می‌گویند: علیهما السلام همانطور هنگامی که امام هر سوره‌ای از قرآن را که تمام کند که رکوع کند اکثر مأمومین می‌گویند: رب اغفرلی وارحمنی و در بسیاری از آیات اینگونه است، پس آیا این از بدعت‌ها می‌باشد؟

جواب:

برای مأموم مشروع است که برای قرائت امام سکوت کند زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُوا۟ لَهُۥ وَأَنصِتُوا۟ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ} [سوره اﻷعراف: ۲۰۴] (و چون قرآن خوانده شود، پس به آن گوش فرا دهید، و خاموش باشید، تا مشمول رحمت شوید) امام احمد می‌گوید: بر این در نماز اجماع کرده‌اند.

و از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است زمانی که امام به جهر می‌خواند قرائت را نهی کرده است مگر سوره‌ی فاتحه.[۱]

و برای همین شایسته است که مأموم برای قرائت امام ساکت باشد و چیزی نگوید بله اگر امام ساکت شد و از آیه رحمت یا آیه‌ی وعید گذشت پس مأموم در هنگام آیه‌ی وعید به الله پتاه می‌برد و در هنگام آیه رحمت آن را از الله می‌خواهد.

و اما گفتن: استعنا بالله در هنگام خواندن آیه‌ی: {إِیَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاكَ نَسۡتَعِینُ} [سوره الفاتحة: ۵] (تنها تو را می‌پرستیم؛ و تنها از تو یاری می‌جوییم) اصلی و دلیلی ندارد و نیازی به آن نیست زیرا که امام می‌گوید: {ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَ ٰ⁠طَ ٱلۡمُسۡتَقِیمَ* صِرَ ٰ⁠طَ ٱلَّذِینَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ غَیۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَیۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّاۤلِّینَ} [سوره الفاتحة: ۶-۷] (ما را به راه راست هدایت کن* راه کسانی‌که بر آنان نعمت دادی؛ نه خشم گرفتگان بر آن‌ها؛ و نه گمراهان) و برای همین دعا آمین می‌گویند پس نیازی به گفتن استعنا بالله نیست.

و اما هنگام خواندن: {صُحُفِ إِبۡرَ ٰ⁠هِیمَ وَمُوسَىٰ} [سوره اﻷعلى: ۱۹] (صحیفه‌های ابراهیم و موسی) بگویند: علیهما السلام، اشکالی ندارد زیرا در این موضع، امام سکوت می‌کند و حرجی برای مأموم نیست که بگویند: علیهما السلام.

و اما این بعضی از ایشان در انتهای قرائت، قبل از رکوع درخواست مغفرت می‌کنند، اصلی و وجهی ندارد و مناسبتی هم ندارد و ترک آن است که مشروع می‌باشد.

[۱] تخریج آن گذشت.