(۲۰۷۶) سوال: ما را به چیزی راهنمایی کنید که متابعت امام حاصل شود و ذهن ما متمرکز در نماز باشد؟

جواب:

این با به یاد آوردن عظمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ، کسی که در مقابل او ایستاده‌ای و مناجات می‌کنی اتفاق می‌افتد و انسان قطعا در نمازش با پرودگارش مناجات می‌کند همان‌گونه که در حدیث صحیح از ابو هریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید که الله فرموده است: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: حَمِدَنِي عَبْدِي. وَإِذَا قَالَ: {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي. وَإِذَا قَالَ: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}، قَالَ: مَجَّدَنِي عَبْدِي. وَقَالَ مَرَّةً: فَوَّضَ إِلَيَّ عَبْدِي. فَإِذَا قَالَ {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}، قَالَ: هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ. فَإِذَا قَالَ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}، قَالَ: هَذَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ» [۱](الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  بلندمرتبه می‌فرماید: نماز را میان خود و بنده‌ام دو قسمت کردم و بنده‌ی مرا است آن‌چه خواست، هرگاه بنده بگوید: {الْحَمْدٌ له رَب الْعَالّمِین} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا ستود. چون بنده بگوید: {الرَخْمٌّن الرَحیم} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا ثنا گفت. چون بنده بگوید: {مَالْکٍ یوم الدْین} الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  بلندمرتبه می‌فرماید: بنده‌ام مرا بزرگ داشت. – و می‌فرماید: بنده‌ام امر خود را به من واگذارد و چون بنده بگوید: {إياک نَعْبْدُ وإیاک نَستَعین}. الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  بلند مرتبه می‌فرماید: این میان من و بنده‌ام است و برای بنده‌ی من است هر آن‌چه خواهد. چون بنده بگوید: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} می‌فرماید: این از آن بنده‌ی من است و به بنده‌ی من هرآن‌چه خواهد» عطا شود) پس بنده وقتی کلمه‌‌ای می‌گوید، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ جواب او را می‌دهد و این مناجات است و اگر این احساس کند قلب شخص حاضر می‌شود.

و از اسباب متمرکز شدن ذهن انسان این است که بر روی آنچه که می‌گوید و انجام می‌دهد متمرکز باشد و به معانی عظیمی که شرع آن را آورده تدبر کند مثلا در حالت رکوع: رکوع با قول و فعلش برای تعظیم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  مشروع شده است و برای همین رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «أما الرکوع فعظِّموا فیه الرب»[۲] (اما رکوع، پروردگار را در تعظیم کنید) پس خم شدن تعظیم با فعل است و قول (سبحان ربی العظیم) تعظیم با قول است و تعظیم با قلب باقی می‌ماند و این با فقط با حضور قلب حاصل می‌شود پس در رکوع تعظیم قولی، فعلی و قلبی وجود دارد ولی تعظیم قلبی  بسیاری از انسان‌ها نسبت به آن غافل هستند.

و همچنین در سجود: هنگامی که سجده می‌کند و بالاترین قسمتش یعنی پیشانی‌اش همتراز پایین‌ترین قسمتش می‌باشد یعنی پیشانی و پاها در یک موضع یکسان قرار می‌گیرند و با این کوچکی در مقابل علو و بالایی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  قرار می‌گیرد که بالاتر از هر چیزی بر عرشش مستوی است و برای همین در سجده می‌گوید: (سبحان ربی الأعلی) زیرا آن وقت احساس می‌کند که بالاتر از هر چیزی قرار دارد و او در حالتی است که بالاترین قسمت بدنش با پایین‌ترین قسمت بدنش همتراز است.

پس انسان هنگامی که این معانی عظیمی که در نماز می‌گوید و انجام می‌دهد وجود دارد را بیاد بیاورد قلب او حاضر می‌شود و اگر از آن ابا کند شیطان او را وسوسه می‌کند و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم راهنمایی می‌کند که سه بار به سمت چپش تف کند و بگوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم پس اگر این کار را از روی ایمان و اخلاص انجام داد الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ  وسوسه شیطان را از او دور می‌کند.

[۱] رواه مسلم (٣٩٥).

[۲] تخریج آن گذشت.