(۱۳۴۱) سوال: حکم قضای حاجت به صورت ایستاده برای مرد چیست؟ آیا انجام این کار از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت شده است؟

جواب:

قضای حاجت به صورت ایستاده، به خصوص ادرار برای مرد، اشکالی ندارد اما به دو شرط:

۱- از آلوده شدن بدن و لباس به ادرار در امان باشد.

۲- از این که کسی به او نگاه کند در امان باشد.

از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از حدیث حذیفه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ ثابت است که: «أن النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم أتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ قَائِمًا»[۱] : (رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به زباله‌دان قومی رسید و آن‌جا ایستاده ادرار نمود). سباطة به معنایزباله‌دان است. بنابراین ادرار کردن در حالت ایستاده، بر خلاف تصور عوام مردم، حرام نیست؛ عوام مردم چنان که گفته شده است درک برخی امور را ندارند و جای بسی تعجب است که مردم ادرار کردن به صورت ایستاده را بسیار زشت می‌دانند اما این که شخصی نشسته در برابر دیگران ادرار کند و آنان عورتش را ببینند را امری ساده و معمولی می‌شمارند لذا به این مسئله اهمیت زیادی نمی‌دهند. شایسته است انسان بدنش را از نگاه دیگران بپوشاند اما پوشاندن عورت از نگاه دیگران، واجب است.

اگر کسی خواست در صحرا و بیابان به قضای حاجت بپردازد، بهتر است که از دید مردم دور شود و پشت مانعی مثل درخت یا تپه یا در گودی و… قضای حاجت نماید. این از جمله آداب شرعی به شمار می‌رود؛ اما درباره‌ی پوشاندن عورت از دید مردم، باید گفت که امری واجب و قطعی است.

دوست دارم اشاره کنم که از روایت ابو أیوب انصاری رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که فرمود: «إذا أَتَيتُم الغائطَ فلا تَسْتقبِلوا القِبْلةَ وَلَا تَستَدْبِرُوهَا ولكن شَرِّقوا أو غَرِّبوا» : (هنگام قضای حاجت، روی به قبله و پشت به قبله نکنید؛ بلکه به طرف شرق یا غرب رو کنید). این مسئله بیان عام است و شامل صحرا و فضای باز و همچنین خانه می‌شود لذا ابو ایوب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌گوید: (فَقَدِمنَا الشامَ، فَوَجَدنَا مَراحِيضَ قَد بُنِيَت قِبَلَ القِبلَةِ، فَنَنحَرِفُ وَنَستَغفِرُ اللهَ تعالى)[۲] : (وقتی به شام رفتیم، دیدم که محل قضای حاجت (سرویس بهداشتی) به طرف قبله بنا شده است؛ پس جهت خود را تغییر داده و از الله طلب مغفرت می‌کردیم).

این که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: (به طرف شرق یا غرب رو کنید) فقط درباره‌ی مردم مدینه و کسانی که در همان جهت وجود دارند می‌باشد که اگر به طرف شرق یا غرب رو کنند، رو به قبله یا پشت به آن نمی‌شوند. این از زیبایی روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در تعلیم و آموزش است زیرا ایشان هرگاه چیز ممنوعی را ذکر می‌نمود، در مقابل آن، راه‌حل و امر جایز را توضیح می‌داد تا امتش راه چاره‌ای داشته باشد. این شیوه از روش‌های قرآن نیز هست همان طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا} [البقرة: ۱۱۴] : (ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نگویید: رعایت حالمان را بکن؛ بلکه بگویید: حال ما را نظاره کن و گوش فرا دهید). وقتی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بندگانش را از گفتن «رَاعِنَا» نهی نمود، در مقابل عبارت دیگر «انْظُرْنَا» که جایز است را بیان فرمود.

همچنین از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که وقتی مردی مقداری خرمای مرغوب را نزد ایشان آورد و عنوان کرد که یک پیمانه از آن خرمای مرغوب را با دو پیمانه از خرمای نامرغوب و دو پیمانه مرغوب را با سه پیمانه نامرغوب خریده است به وی فرمود: «لا تَفْعَلْ» : (این کار را نکن). او را از خرید یک پیمانه خرمای مرغوب در عوض دو پیمانه خرمای نامرغوب، نهی نمود زیرا این کار، ربا است. به او آموخت و چنین فرمود: «بِعِ الجَمْعَ بالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ اشْتَرْ بهِ تَمْراً طَیِّباً»[۳] : (آن خرمای نامرغوب را به درهم بفروش و با آن درهم، خرمای مرغوب خریداری کن). وقتی کار ممنوع را برایش ذکر کرد، امر جایز را نیز به او آموخت.

شایسته است که هر دعوتگری که به سوی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ دعوت می‌دهد و مردم را امر و نهی می‌کند نیز چنین باشد؛ یعنی هرگاه آنان را از امر منکری بازداشت، کاری از همان نوع که جایز است را برایشان بیان کند تا این که مردم از آن استفاده کنند. به حدیثی که اشاره کردم که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: (به طرف شرق یا غرب رو کنید) باز می‌گردیم. در صحیحین از روایت ابن عمر رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا ثابت است که گفت: «رَقِيتُ عَلَى بَيتِ أُختِي حَفصَةَ، فَرَأَيتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قاعدا لِحَاجَتِه، مُستَقبِلَ الشَامِ، مُستَدبِرَ القِبلَةِ»[۴] : (بر بام خانه‌ی خواهرم حفصه بالا رفتم و دیدم که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حالت نشسته، رو به شام و پشت به قبله، قضای حاجت می‌کند).

این حدیث دلالت بر این دارد که اگر شخص بخواهد در خانه یا ساختمان به قضای حاجت بپردازد، جایز است که پشت وی به سمت قبله باشد؛ اما نهی از قضای حاجت رو به قبله، باقی بوده و تخصیص داده نشده است. بنابراین هنگام ساخت خانه، باید به این نکته دقت نمود تا کسی در حالت نشسته، رو به قبله قضای حاجت نکند بلکه بهتر است که قبله در سمت راست، سمت چپ یا پشت سرشان باشد اما رو کردن به قبله، جایز نیست و تفاوتی ندارد که شخص در فضای باز یا بسته باشد.

[۱] صحیح بخاری: کتاب الوضوء، باب البول قائما وقاعدا، شماره (۲۲۴). صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب المسح علی الخفین، شماره (۲۷۳).

[۲] صحیح بخاری: کتاب الصلاة، باب قبلة أهل المدینة وأهل الشام والمشرق، شماره (۳۹۴). صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب الاستطابة، شماره (۲۶۴).

[۳] صحیح بخاری: کتاب البیوع، باب إذا أراد بیع تمر بتمر خیر منه، شماره (۲۲۰۱). صحیح مسلم: کتاب الطلاق، باب بیع الطعام مثلا بمثل، شماره (۱۵۹۴).

[۴] صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب الاستطابة، شماره (۲۶۶).