(۱۳۴۱) سوال: حکم قضای حاجت به صورت ایستاده چیست؟ آیا این کار از پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم ثابت است؟
جواب:
قضای حاجت به صورت ایستاده، به خصوص در حالت ادرار، جایز است؛ اما به دو شرط:
یک: بدن و لباس فرد آلوده نشود.
دو: کسی او را نبیند.
این کار از پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم نیز ثابت است. حذیفه رَضِيَاللهُعَنْهُ روایت میکند: «پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم به زبالهدانی قومی رسید و ایستاده ادرار نمود».[۱] پس بر خلاف تصور عوام، ادرار نمودن در حالت ایستاده، ممنوع و حرام نیست. جای بسی شگفتی ست که مردم این کار را بسیار حرام و نادرست میپندارند، در حالی که ادرار نمودن در برابر دیگران، در حالی که عورتش معلوم است، برایشان اهمیتی ندارد. شایسته این است که انسان هنگام قضای حاجت، کاملا خود را از چشم مردم پنهان کند. اما پنهان کردن عورت از اینکه دیگران آن را ببینند، واجب است.
پس وقتی کسی به صحرا میرود، بهتر است برای قضای حاجت، از دید مردم دور شود یا پشت مانعی مثل درخت یا تپه یا فرورفتگیای قضای حاجت نماید. این کار یکی از آداب شرعی به شمار میرود. اما پوشاندن عورت از چشم مردم، واجب است.
به این مناسب دوست دارم به این حدیث از پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم اشاره کنم که ابو ایوب انصاری رَضِيَاللهُعَنْهُ از ایشان روایت میکند: «هنگام قضای حاجت، رو به قبله و پشت به آن نکنید؛ بلکه رو به طرف شرق یا غرب کنید». این بیان عام است و هم شامل قضای حاجت در صحرا میشود و هم قضای حاجت در خانه. از این رو، ابو ایوب رَضِيَاللهُعَنْهُ میگوید: «به شام که رفتیم، متوجه شدیم محل قضای حاجتشان رو به قبله است؛ پس جهت را عوض کردیم و استغفار نمودیم».[۲]
عبارت «رو به طرف مشرق یا مغرب کنید»، خاص مردم مدینه و کسانی است که در آن جهت هستند که اگر رو به شرق یا غرب کنند، دیگر رو به قبله نیستند. این گفتار پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم بیانگر حُسن تعلیم ایشان است. روش ایشان چنین بود که وقتی چیز ممنوعی را ذکر میکردند، در مقابل آن دری را باز میکردند که جایز است. روش قرآن نیز چنین است. چنان که الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ میفرماید: {لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا} [بقره: ۱۰۴]: (نگویید: رعایت حالمان را بکن؛ بلکه بگویید: برایمان صبر کن و گوش فرادهید).
وقتی الله سُبْحَانَهُوَتَعَالَىٰ بندگانش را از گفتن کلمهی «راعنا به معنی: رعایت حالمان را بکن» نهی فرمود، در مقابل عبارت دیگری را جایز فرمود که بگویند: «انظرنا به معنی: برایمان صبر کن که بفهمیم چه میگویی».
همچنین از پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم روایت است که وقتی مردی با مقداری خرمای مرغوب نزد ایشان آمد و عنوان کرد که یک پیمانه از آن خرمای مرغوب را با دو پیمانه از خرمای نامرغوب و دو پیمانه خرمای مرغوب را با سه پیمانه خرمای نامرغوب خریده است، به او فرمود: «چنین نکن». یعنی او را از خرید یک پیمانه خرمای مرغوب در عوض دو پیمانه خرمای نامرغوب، نهی فرمود. زیرا این کار، رباست. در مقابل به او گفت: «همگی آن خرمای نامرغوب را در مقابل پول بفروش و با آن پول، خرمای مرغوب بخر».[۳] رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم با ذکر روش ممنوع، روش دیگری را که جایز است، معرفی فرمود.
شایسته است دعوتگران نیز به همین صورت، مردم را امر و نهی کنند؛ یعنی اگر آنان را از منکری بازداشتند، راه دیگری از همان نوع را که جایز باشد، به مردم معرفی کنند تا مردم از آن در وارد شوند. حال به حدیثی که به آن اشاره کردم که پیامبر صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم فرمود: «به طرف مشرق یا مغرب رو کنید»، بازگردیم. در همین مورد، در صحیحین حدیثی وجود دارد که عبدالله بن عمر رَضِيَاللهُعَنْهُمَا میگوید: «از دیوار خانهی خواهرم حفصه بالا رفتم و دیدم که رسول الله صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم در حال نشسته، رو به شام و پشت به قبله، قضای حاجت میکند».[۴]
این حدیث دلالت دارد که در خانه جایز است هنگام قضای حاجت پشت به قبله باشد. اما قضای حاجت در حالی که رو به قبله است، ممنوع است. پس هنگام ساخت خانه، باید به این نکته دقت نمود تا کسی رو به قبله قضای حاجت نکند. بلکه بهتر است قبله در سمت راست یا چپ یا پشت سرشان باشد. اما رو کردن به قبله، جایز نیست؛ نه در صحرا و نه در خانه.
***
[۱] صحیح بخاری: کتاب الوضوء، باب البول قائما و قاعدا، حدیث شماره (۲۲۴). صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب المسح علی الخفین، حدیث شماره (۲۷۳). از حذیفه بن یمان رَضِيَاللهُعَنْهُ با این لفظ: «كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. فَانْتَهَى إِلَى سُبَاطَةِ قَوْمٍ. فَبَالَ قَائِمًا».
[۲] صحیح بخاری: کتاب الصلاة، باب قبلة أهل المدینة و أهل الشام و المشرق، حدیث شماره (۳۹۴). صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب الستطابة، حدیث شماره (۲۶۴). از ابوایوب انصاری رَضِيَاللهُعَنْهُ با این لفظ: «إِذَا أَتَيْتُمُ الْغَائِطَ فَلَا تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ وَلَا تَسْتَدْبِرُوهَا، بِبَوْلٍ وَلَا غَائِطٍ. وَلَكِنْ شَرِّقُوا أَوْ غَرِّبُوا. قَالَ أَبُو أَيُّوبَ: فَقَدِمْنَا الشَّامَ. فَوَجَدْنَا مَرَاحِيضَ قَدْ بُنِيَتْ قِبَلَ الْقِبْلَةِ. فَنَنْحَرِفُ عَنْهَا ونستغفر الله».
[۳] صحیح بخاری: کتاب البیوع، باب إذا أراد بیع تمر بتمر خیر منه، حدیث شماره (۲۲۰۱). صحیح مسلم: کتاب الطلاق، باب بیع الطعام مثلا بمثل، حدیث شماره (۱۵۹۴). از ابوهریره رَضِيَاللهُعَنْهُ با این لفظ: «لَا تَفْعَلْ، بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا».
[۴] صحیح مسلم: کتاب الطهارة، باب الإستطابة، حدیث شماره (۲۶۶). از عبدالله بن عمر رَضِيَاللهُعَنْهُمَا با این لفظ: «وَلَقَدْ رَقِيتُ عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ، فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّىٰاللهُعَلَيْهِوَعَلَىٰآلِهِوَسَلَّم قَاعِدًا عَلَى لَبِنَتَيْنِ مُسْتَقْبِلًا بَيْتَ الْمَقْدِسِ، لِحَاجَتِهِ».