(۱۳۰۸) حکم تیمم در سفر با وجود شک در طهارت آب و فقدان خاک غباری

(۱۳۰۸) سوال: برای چند مسافر، وقت نماز فرا رسید و آنان آبی به همراه نداشتند. هوا بارانی بود و در کنار راه، آبگیری وجود داشت اما آنان در پاکی آن آب تردید داشتند خصوصا که کارگرانی در این مسیر کار می‌کردند که مسلمان نبودند و مسافران ترسیدند که آن کارگران، از آب برکه استفاده کرده‌ باشند؛ لذا تصمیم گرفتند از آن آب استفاده نکنند و تیمم نمایند با وجود این ‌که زمین مرطوب بود و غباری نداشت. سپس آنان قبل از این‌ که وقت نماز به پایان برسد، آب پیدا کردند. به نظر شما حکم شرع در این حالت چیست؟

جواب:

این موضوع چند چیز را شامل می‌شود:

اول: این افراد از ترس این که آب، نجس باشد از آن استفاده نکرده‌اند در حالی که این‌ آب از آسمان، فرو ریخته است؛ الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا} [الفرقان: ۴۸] : (آب پاکی را از آسمان فرود آوردیم). بنابراین آبی که از آسمان می‌ریزد، از جمله پاک‌ترین آب‌ها است لذا پاک و پاک‌کننده می‌باشد. شک و تردیدی که به خاطر کارگران غیرمسلمانی که در اطراف آن آب هستند به دلشان افتاده نیز شک معتبری نیست که مانع استفاده از آن آب شود؛ زیرا اصل بر پاک بودن آب است. بر آنان واجب بوده که با آن آب وضو بگیرند، نه این که به تیمم روی آورند؛ زیرا هرگاه کسی در مورد پاکی یا نجاست آب، دچار تردید شود، حکم را بر اصل گذاشته و بنا می‌کند. اگر اصل آن آب، پاک بوده است، شک در پاک یا نجس بودن آن‌ تأثیری ندارد (آن را پاک بشمارد) اما اگر اصل آن آب، نجس باشد، اصل بر بقای آن بر نجاست است. آبی که در برکه یا آبگیر وجود دارد، اصل بر پاک بودنش می‌باشد بلکه پاک و پاک‌کننده است.

دوم: سؤال کننده گفت: (زمین مرطوب بود و با این‌ که غبار نداشت بر آن تیمم کردند). در پاسخ می‌گوییم: تیمم بر زمین، جایز است و تفاوتی ندارد که زمین، مرطوب یا خشک باشد و خاکی، شنی یا سنگی باشد؛ به دلیل عموم فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ که فرمود: {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [المائدة: ۶] : (با خاک پاکی تیمم کرده و با آن، صورت و دست‌ها را مسح کنید). صعید، هر چیزی است که بر روی زمین باشد. همچنین به دلیل فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که فرمود: «وجُعِلَتْ لي الأرْضُ مَسْجِدًا وطَهُورًا، فأَيُّما رَجُلٍ مِن أُمَّتي أدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فَلْيُصَلِّ»[۱] : (زمین برایم محل نماز و پاک قرار داده شده است لذا هر کس از امتم که وقت نمازش فرا رسید، باید نماز بخواند). بنابراین تیمم بر زمین از هر نوعی که باشد، جایز است.

سوم: سؤال کننده گفت: این افراد نماز خوانده‌اند سپس آب پیدا کرده‌اند. اگر کسی که آب نداشته باشد تیمم نموده و نماز بخواند، سپس حتی اگر در وقت نماز هم آب پیدا کند، نمازش را دوباره نمی‌خواند؛ زیرا وقتی آب نداشته و تیمم نموده و نماز خوانده است نماز را ادا کرده و مسئولیت از عهده‌اش برداشته شده است اما این مسافران در وضعیتی تیمم نموداه‌ند که تیمم برایشان جایز نبوده است زیرا بر آنان واجب بوده که با آب آن برکه یا آبگیر وضو بگیرند. احتیاط در حق این افراد، اقتضا می‌کند که نمازشان را دوباره بخوانند اگر در همان وقت دوباره نخوانده‌اند. اعاده و ادای دوباره‌ی آن نماز باید به همان شکل باشد که بر آنان فرض شده است یعنی اگر نمازشان قصر بوده، باید دوباره آن‌ را قصر بخوانند هر چند که الان در شهرشان باشند؛ زیرا دیدگاه راجح و درست‌تر این است که اگر کسی بخواهد نماز قصر را دوباره بخواند، باید آن‌ را قصر انجام دهد و اگر کسی بخواهد نماز کامل را دوباره بخواند، باید کامل انجام دهد؛ زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «من نسِيَ صلاةً، فلْيُصلِّها إذا ذكرها، لا كفارةَ لها إلا ذلك»[۲] : (هر کس نمازی را فراموش کرد، هرگاه آن را به یاد آورد، باید آن را بخواند و جز این، کفاره‌ای ندارد). عبارت «باید آن را بخواند» به معنای ادای آن به همان شکلی که واجب شده است می‌باشد.

[۱] – صحیح بخاری: کتاب التیمم، شماره (۳۳۵). صحیح مسلم: کتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب جعلت لي الأرْض مسجدًا وطَهُورًا، شماره (۵۲۱).

[۲] – صحیح مسلم: کتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب قضاء الصلاة الفائتة واستحباب تعجیل قضائها، شماره (۶۸۴).

تعداد بازدید: 23

این صفحه را به اشتراک بگذارید

مشاهده‌ی اصل متن عربی

يقول السائل: جماعة أدركتهم الصلاة، وهم في سفر، وليس معهم ماء للوضوء، ومع أن الجو كان مُمطرًا، والغدير كان على جانب الطريق، إلَّا أَنهم شَكُوا في هذا الماء أنه غير طاهر، لا سيما أن هناك عمالًا يعملون على الطريق وليسوا بمسلمين، وخوفًا من أن يكون هؤلاء العمال قد استعملوا هذا الماء فإنهم قرروا عدم استعمال الماء وتيمموا، مع أن الأرض كانت مُبتلة، وليس هناك غبار، وقبل انتهاء وقت الصلاة وجدوا الماء. فما حكم الشرع في نظركم- في هذه الحال؟

فأجاب رحمه الله تعالى-: هذه القضية اشتملت على أمور:

أولا : هؤلاء الناس تركوا استعمال الماء خوفا من أن يكون نَجِسًا، مع أنه ماء نزل من السماء، وقد قال الله تعالى: ﴿ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا ﴾ [الفرقان: ٤٨]. فالماء النازل من السماء من أطهر المياه، فهو طَهور مُطهر، والشك الذي وقع في نفوسهم من أجل قرب العمال ،حوله، وهم غير مسلمين، شكٍّ لا يمنع من استعماله؛ لأن الأصل بقاء طهارته، وكان الواجب عليهم أن يتوضئوا بهذا الماء دون اللجوء إلى التيمُّم؛ لأنه إذا شك الإنسان في طهارة الماء أو نجاسته فإنه يبني على الأصل؛ فإذا كان أصل الماء طاهرا لم يُؤثر الشك في نجاسته، وإن كان أصله نَجِسًا فالأصل بقاؤه على نجاسته، وهذا الماء الذي في الغدير الأصل فيه الطهارة، بل هو طهور مطهر.

ثانيا: قال السائل: إن الأرض كانت رطبة، فتيمموا عليها، وليس فيها غبار. وجوابه أن نقول: إن التيمم على الأرض – رطبة كانت، أم يابسة، ترابية كانت، أم رملية، أم صخرية – جائز ؛ لعموم قوله تعالى: ﴿ فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ﴾ [المائدة: 1]. والصعيد: كل ما تصاعد على الأرض ، ولقول النبي صلى الله عليه وسلم: «وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، فَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فَلْيُصَلِّ ». فالتيمم على الأرض جائز على أي صفة كانت.

ثالثا: قال هذا الرجل السائل: إنهم صلوا، ثم وجدوا الماء. والإنسان لو تيمم، وصلى وهو عادم للماء، ثم وجد الماء، ولو في الوقت، فإنه لا يعيد؛ لأن ذمته قد برئت من التيمم عند فقد الماء والصلاة، لكن هؤلاء القوم تيمموا في حال لا يحل لهم فيها التيمم؛ لأن الواجب عليهم أن يتطهروا بهذا الماء الذي في الغدير.

فالاحتياط في حق هؤلاء أن يُعيدوا الصلاة التي صلوها، إذا لم يكونوا قد أعادوها في ذلك الوقت، وإعادتهم لها تكون على صفة ما وجبت عليهم؛ فإن كانت صلاة مقصورة فإنهم يعيدونها مقصورة، ولو كانوا في بلادهم، لأن القول الراجح أن مَنْ أعاد صلاة مقصورة قصرها، ومن أعاد صلاة تامة أتمها، لقول النبي صلى الله عليه وسلم : «مَنْ نَسِيَ صَلَاةٌ فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا، لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ». فإن قوله صلى الله عليه وسلم: «فليصلها». يشمل أداءها على صفتها.