(۱۱۴۵) سوال: حدیثی هست که در آن، مردی نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌آید و از ایشان در مورد دین می‌پرسد و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نماز و زکات و روزه را ذکر می‌کند. وقتی سخنشان تمام شد، آن مرد گفت: قسم به الله که چیزی به آنچه گفتید کم و اضافه نمی‌کنم. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «اگر حرفی که زد صاقانه باشد، رستگار است»^[۱]. حال چطور می‌شود این حدیث را با دیگر واجباتی که در شرع آمده و اگر کسی آنها را ترک کند، گنهکار می‌گردد، جمع بست؟

جواب:

انسان با ترک نوافل گنهکار نمی‌شود. به همین خاطر آن مرد وقتی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نمازهای فرض را ذکر کرد، پرسید: آیا غیر از اینها، نماز دیگری هم بر من فرض است؟ فرمودند: «خیر، مگر اینکه خودت بخوانی». پس هیچ یک از نوافل، واجب نیست. نه تحیّت مسجد و نه غیر آن. گر چه عده‌ای از علما نماز تحیّت مسجد و نماز کسوف را واجب می‌دانند. نیز برخی از علما قائل به فرض کفایه بودن نماز کسوف هستند که این قول به صواب نزدیک‌تر است. اما هیچ یک از نوافل و اصلا هیچ یک از نمازها به جز نمازهای فرض، واجب نیستند. البته به جز نمازی که شخص به سبب نذر، آن را بر خود واجب کرده باشد. زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده‌اند: «هر کس که نذر کرد از الله اطاعت کند، پس آن را انجام دهد»^[۲]. اما خب این یک سبب عارضی است که از فعل مکلّف ناشی می‌شود.

حال ممکن است کسی بگوید: واجباتی  دیگر غیر از آنچه که در حدیث ذکر شده، وجود دارند. جواب: یا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از حال سوال کننده می‌دانستند که شروط واجبات دیگری که در حدیث نیامده، در این شخص وجود ندارد، یا اینکه این گفتگو قبل از واجب شدن مسائلی که ذکرشان نکرده، اتفاق افتاده است. چون واجبات دین به صورت یک دفعه نازل نشده‌اند، بلکه بر حسب حکمتی که اقتضا می‌کردند، نازل شده‌اند.

***

^[۱] صحیح بخاری: کتاب الإیمان، باب الزکاة من الإسلام، حدیث شماره (۴۶). صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب بیان الصلوات التی هی أحد أرکان الإسلام، حدیث شماره (۱۱)، از طلحه بن عبیدالله رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «‌أَفْلَحَ ‌إِنْ ‌صَدَقَ».

^[۲] صحیح بخاری: کتاب الأیمان و النذور، باب النذر فی الطاعة، حدیث شماره (۶۳۱۸)، از ام المومنین عایشه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهَا با این لفظ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ ‌فَلْيُطِعْهُ».