(۱۱۴۱) سوال: معنی این حدیث شریف چیست: «ایمان به مدینه باز می‌گردد همان طور که مار به سوراخش بر می‌گردد»^[۱]؟

جواب:

در این حدیث رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: « ایمان به مدینه باز می‌گردد همان طور که مار به سوراخش بر می‌گردد». کلمه‌ی «یأرز» در حدیث با کسر حرف «راء» خوانده می‌شود و اگر با فتحه یا ضمه هم خوانده شود درست است. معنایش این است که برمی‌گردد و در مدینه می‌ماند، همان طور که مار وقتی از لانه‌اش خارج شد به سوی آن باز می‌گردد. این اشاره‌ای از جانب رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است که این دین پس از اینکه سرزمین‌های دیگر به فساد رفتند، به مدینه باز می‌گردد. چنان که مار از لانه‌اش خارج می‌شود و در زمین می‌چرخد و سپس به آن باز می‌گردد.

همچنین اشاره دارد به اینکه اسلام همان طور که از مدینه آغاز شد، باز به سوی آن بر می‌گردد. چون انتشار اسلام با قوت و سلطه‌ای که داشت، از مدینه بود. گر چه اصل و سرچشمه‌ی آن مکه است و مکه اولین محل نزول وحی بوده است. اما مسلمانان پس از اینکه به مدینه هجرت کردند صاحب دولت و قدرت و جهاد شدند. از این رو، اسلام با سلطه و نفوذ و قدرتش، از مدینه منتشر شد و در آخر الزمان به همانجا باز می‌گردد.

البته بعضی از اهل علم گفته‌اند که این حدیث اشاره به موضوعی دارد که اتفاق افتاده و معنای حدیث این است که مردم گروه گروه به سمت مدینه می‌روند تا شریعت و تعالیم اسلامی را از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دریافت نمایند. اما ظاهر حدیث، به همان معنای اول اشاره دارد و این معنا صحیح‌تر است.

***

^[۱] صحیح بخاری: کتاب فضائل المدینة، باب الإیمان یأزر إلی المدینة، حدیث شماره (۱۷۷۷). صحیح مسلم: کتاب الإیمان، باب بیان أن الإسلام بدأ غریبا و سیعود غریبا و إنه یأرز بین المسجدین، حدیث شماره (۱۴۷). از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «إِنَّ الْإِيمَانَ ‌لَيَأْرِزُ إِلَى الْمَدِينَةِ، كَمَا تَأْرِزُ الحية إلى جحرها».