(۸۹۷) سوال: معنای این آیه در سوره‌ی‌ نساء چیست؟ {وَلَا تَنكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا} [نساء: ۲۲]: (و با زنانی که پدرانتان ازدواج کرده‌اند، ازدواج نکنید، مگرآنچه گذشته است، چرا که این کار، عملی زشت و منفور و راه و روش بسیار بدی است)، تا آنجا که می‌فرماید: {وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} [نساء: ۲۳]: (و  جمع میان دو خواهر بر شما حرام است مگر آنچه که در گذشته رخ داده باشد).

جواب:

الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در این آیه محرمات نکاح را بیان نموده است. اسباب تحریم در این دو آیه به سه چیز برمی‌گردد: نسب، شیرخوارگی و دامادی. اینجا که می‌فرماید: {وَلَا تَنكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ}: (و با زنانی که پدرانتان ازدواج کرده‌اند، ازدواج نکنید، مگرآنچه گذشته است)، برداشت می‌شود که جایز نیست انسان با کسی ازدواج کند که پدر یا پدربزرگش، با او ازدواج کرده باشند؛ فرقی نمی‌کند جد مادری باشد یا جد پدری. نیز فرقی نمی‌کند دخول با زن صورت گرفته یا خیر. وقتی مرد با زنی به صورت صحیح عقد کرد، آن زن بر فرزندان این مرد و فرزندان فرزندانش و هر چه پایین‌تر بیاید، حرام است.

در این آیه: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ} [نساء: ۲۳]: (حرام شده بر شما: مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر)، کسانی معرفی شده‌اند که ازدواج با آنها به خاطر نسب، حرام است. اینها هفت نفر هستند: مادران و هر چه بالاتر روند، یعنی مادربزرگ‌ها و فرقی نمی‌کند که از جانب پدری باشند یا مادری و دختران و پایین‌تر، شامل دختران پسر و دختران دختر و الی آخر.

{وَأَخَوَاتُكُمْ}: (و خواهرانتان). فرقی نمی‌کند خواهران پدری و مادری باشند یا فقط خواهران پدری یا فقط خواهران مادری.

{وَعَمَّاتُكُمْ}: (و عمه‌هایتان) که خواهران پدران و اجداد هستند؛ فرقی نمی‌کند عمه‌های تنی باشند یا عمه‌های پدری یا عمه‌های مادری. عمه‌های تنی، خواهران پدر و مادریِ پدرت هستند. عمه‌ی پدری، آنهایند که با پدرتان از یک پدر هستند. عمه‌های مادری، آنهایند که با پدرتان از یک مادر هستند. خاله، به خواهر مادر و مادربزرگ‌ها گفته می‌شود. فرقی نمی‌کند خواهران تنی باشند یا خواهران پدری یا خواهران مادری. خاله‌های تنی آنهایند که با مادرتان از یک پدر و مادر هستند. خاله‌ی پدری آنهایند که با مادرت از یک پدر هستند. خاله‌های مادری آنهایند که با مادرت از یک مادر هستند.

این را باید دانست که خاله یا عمه‌ی هر کسی، خاله و عمه‌ی فرزندانش نیز محسوب می‌شود. یعنی عمه‌ی پدرت، عمه‌ی تو نیز به حساب می‌آید. خاله‌ی پدرت، خاله‌ی تو نیز هست. همچنین عمه‌ی مادر، عمه‌ی تو و خاله‌اش، خاله‌ی تو نیز محسوب می‌شود.

{وَبَنَاتُ الْأَخِ}: (و دختران برادر) و هر دختری که از آنها به دنیا بیاید، بر تو حرام هستند. فرقی نمی‌کند که این برادر، برادر تنی باشد، یا برادر پدری یا برادر مادری باشد. در هر صورت، دختر برادر تنی یا برادر پدری یا مادری‌ات بر تو حرام است. دخترِ دخترش نیز بر تو حرام است. دختر پسرش نیز همچنین. در مورد دختران خواهر نیز همین است.

ازدواج با این هفت نفر به خاطر نسب، حرام است: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ}: (حرام شده است بر شما: مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر). حال اگر بخواهی آنها را حصر کنی، می‌توانی بگویی: زنانی بر انسان حرام هستند که از اصول و بالاتر هستند.[۱] همچنین زنانی که از فروع و پایین‌تر هستند.[۲] نیز فروع پدر و مادر و پایین‌تر نیز حرام هستند.[۳] همچنین فروع پدر بزرگ و مادر بزرگ که از صلب آنها باشد، حرام هستند.[۴]

آنجا که فرموده: {وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُم مِّنَ الرَّضَاعَةِ} [نساء: ۲۳]: (و مادرانتان که به شما شیر داده‌اند وخواهرانِ شیریتان)، اشاره به حرمتی دارد که به وسیله‌ی شیر خوارگی ایجاد می‌شود. رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرموده: «هر آنچه به خاطر نسب حرام است، به خاطر شیر خوارگی نیز حرام می‌گردد».[۵] بنا بر این هر کسی که ازدواج با او به خاطر وجود نسب، حرام است، ازدواج با او به وسیله‌ی شیرخوارگی نیز حرام می‌گردد، که عبارتند از: مادران و دختران و خواهران و عمه‌ها و خاله‌ها،و دختران برادر و دختران خواهر. همین‌ها به خاطر شیرخوارگی نیز ازدواج با آنها حرام است، به دلیل فرموده‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که قبلا ذکر شد: «هر آنچه به خاطر نسب حرام است، به خاطر شیر خوارگی نیز حرام می‌گردد».

این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمْ تَكُونُوا دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} [نساء: ٢٣]: (و مادران زنانتان و دختران همسرانتان که در دامان شما پرورش یافته‌اند از همسرانی که با آنها همبستری کرده‌اید. پس اگر با آنها همبستری نکرده‌اید، بر شما گناهی نیست. و زنان پسرانتان که از پشت و صلب خوتان هستند)، که این سه گروه، به خاطر ازدواج و دامادی، بر شخص حرام می‌شوند.

{وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ}، یعنی: مادر زن و مادربزرگ زن و بالاتر، بر مرد حرام هستند. فرقی نمی‌کند که مادربزرگ پدری باشد یا مادری. این حرمت به مجرّد انعقاد عقد، ایجاد می‌شود. بنا بر این وقتی که مردی، زنی را عقد نمود، مادرزنش با او محرم می‌شود و حتی اگر با آن زن همبستر نشود، باز هم مادرش محرم او خواهد بود.

بدین معنی که اگر مرد با آن دختری که عقدش کرد، نزدیکی نکند؛ به علت اینکه دختر از دنیا رفت یا طلاقش داد، باز هم مادر آن دختر، محرم اوست. اگر مرد با زنش همبستر شد و با هم زندگی کردند، باز هم مادرش محرم اوست. می‌تواند جلوی او حجابش را بردارد و با او به سفر برود یا با او خلوت نماید و هیچ اشکالی ندارد. چون مادرزن و مادربزرگ‌های زن، به محض اینکه عقد منعقد شود، بر داماد حرام می‌شوند. زیرا این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ عام است: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ}.

{وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ}: (و دختران همسرانتان که در دامان شما پرورش یافته‌اند از همسرانی که با آنها همبستری کرده‌اید)، منظور دختران زن یا دختران پسرِ زن هستند. انسان هر گاه با زنی ازدواج کند که از شوهر دیگرش دختر دارد، آن دختر محرم او می‌شود و ازدواج با آنها بر او حرام است. همچنین دخترانی که نوه‌ی این زن باشند، چه دختران پسرش باشند و چه دختران دخترش، محرم او می‌گردند. اما در اینجا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ دو شرط قرار داد: {وَ رَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ}: (و دختران همسرانتان که در دامان شما پرورش یافته‌اند از همسرانی که با آنها همبستری کرده‌اید). شرط کرده که اولا دختر آن زن، در خانه‌ی این مرد پرورش یافته باشد. شرط دیگر اینکه مرد، با مادر آن دختر نزدیکی کرده باشد.

اما شرط اول، نزد جمهور اهل علم شرط بی مفهمومی است. به همین خاطر نیز گفته‌اند: دختر زنی که مرد با او همخوابی کرده، بر این مرد حرام است، حتی اگر در دامان او پرورش نیافته باشد.

اما شرط دوم، این فرموده‌ی الهی است: {اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ}: (همسرانی که با آنها همبستری کرده‌اید)، این شرط حتما باید وجود داشته باشد. به همین خاطر هم الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ مفهومش را ذکر کرد. اما مفهوم این فرموده‌اش را ذکر نکرد که: {وَ رَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم}. این نشان می‌دهد که مفهوم {وَ رَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم}، اعتبار ندارد. اما مفهوم {مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ} را معتبر دانسته و به همین خاطر فرمود: {فَإِن لَّمْ تَكُونُوا دَخَلْتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ}: (پس اگر با آنها همبستری نکرده‌اید؛ بر شما گناهی نیست).

{وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}: (و زنان پسرانتان که از پشت و صلب خوتان هستند)، منظور از آن زن پسر، و پایین‌تر از آن است.[۶] به مجرد اینکه عقد بسته شود، این دختر بر پدرِ داماد حرام می‌شود. همچنین زنِ پسرِ پسر به مجرد اینکه عقد بسته شد، بر پدربزرگ حرام می‌گردد.

به همین خاطر اگر مردی، زنی را به صورت صحیح عقد نمود، سپس همان لحظه او را طلاق داد، آن زن با پدر و پدربزرگ آن مرد محرم می‌گردد. چون این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ عام است: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ}: (و زنان پسرانتان که از پشت و صلب خوتان هستند). چون زن به مجرد عقد حلیله و همسر مرد می‌شود.

پس این سه سبب، موجب تحریم است: نسب، شیرخوارگی و دامادی.

آنهایی که به خاطر نسب، ازدواج با آنها حرام می‌گردد، هفت نفرند. محرمیتی که به خاطر شیرخوارگیست، کاملا مثل محرمیت نسبی است. زیرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمودند: «هر آنچه به خاطر نسب حرام است، به خاطر شیر خوارگی نیز حرام می‌گردد».

محرمیتی که به خاطر دامادی ایجاد می‌شود، چهارتاست: {وَلَا تَنكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُم مِّنَ النِّسَاءِ}: (و با زنانی که پدرانتان با آنها ازدواج کرده‌اند، ازدواج نکنید) و {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ} [نساء: ۲۳]: (و مادر زنانتان و دختران همسرانتان که در دامان شما پرورش یافته‌اند از همسرانی که با آنها همبستری کرده‌اید) و چهارم: {وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ} [نساء: ۲۳]: (و زنان پسرانتان که از پشت و صلب خوتان هستند).

اما حرمت در این قسمت از آیه: {وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} [نساء: ۲۳]: (و  جمع میان دو خواهر بر شما حرام است)، ابدی نیست. زیرا فقط در عقد بودن دو خواهر به صورت همزمان با یک مرد، حرام است. بنا بر این خواهر زن بر مرد حرام نیست. بلکه ازدواج با او به خاطر این حرام است که جمع بین دو خواهر، درست نیست. به همین خاطر نیز فرمود: {وَأَن تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ}: (و  جمع میان دو خواهر بر شما حرام است) و نفرمود: و خواهر زنانتان بر شما حرامند. پس اگر مردی زنش را طلاق داد و عده‌ی زن تمام شد و مرد رجوع نکرد، می‌تواند خواهر او را بگیرد. زیرا فقط جمع بین دو خواهر حرام است.

هم چنان که جمع بین دو خواهر حرام است، جمع بین زن با عمه و زن با خاله نیز حرام است. چنان که در حدیث از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که ایشان: «نهی کردند از اینکه هم‌زمان با زن و عمه‌اش یا خاله‌اش ازدواج شود».[۷]

اما دختر عموها یا دختر خاله‌ها، یعنی: دو زن یک مرد با هم دختر عمو یا دختر خاله باشند، اشکالی ندارد.

***

^[۱]  یعنی مادر و مادربزرگ و مادربزرگ مادر و الی آخر.

^[۲] فروع دختر، و پایین‌تر از آن، دخترِ دختر و دختر پسر و الی آخر هستند.

^[۳] فروع پدر و مادر و پایین‌تر، شامل خواهر و دختر خواهر و دختر برادر و … هستند.

^[۴] یعنی عمه و خاله.

^[۵] صحیح بخاری: کتاب الشهادات، باب الشهادة علی الأنساب، حدیث شماره: (۲۶۴۵). صحیح مسلم: کتاب الرضاع، باب تحریم ابنة الأخ من الرضاعة، حدیث شماره: (۱۴۴۷). از ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ».

^[۶] یعنی زن نوه، و … .

^[۷] صحیح بخاری: کتاب النکاح، باب لا تنکح المرأة علی عمتها، حدیث شماره: (۵۱۱۰). صحیح مسلم: کتاب النکاح، باب تحریم الجمع بین المرأة و عمتها، حدیث شماره: (۱۴۰۸). از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا، أَوْ خَالَتِهَا».