(۶۱۰) سوال: نصیحت شما به طالب علمی که برای اصلاح نیت و اخلاصش تلاش کرده، اما نتوانسته آن را اصلاح کند و می‌ترسد مشمول احادیث وعید و تهدید قرار گیرد که در مورد خالص نبودن نیت آمده و امکان دارد به همین خاطر طلب علم را رها نماید، چیست؟

جواب:

این سؤال مهمی برای طالب علم است. به این خاطر که طلب علم یکی از بهترین وبزرگ‌ترین عبادات است، تا جایی که الله عزوجل آن را هم طراز با جهاد قرار داده است. آنجا که می‌فرماید: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} [توبه: ۱۲۲]: (مؤمنان را نسزد كه همگی – برای جهاد – خارج شوند. بايد از هر قوم و قبيله‌ای، عدّه‌ای بروند تا با تعليمات اسلامی آشنا گردند و هنگامی كه به سوی قوم خود برگشتند آنان را انذار دهند تا – از ارتکاب معاصی – اجتناب كنند). الله تعالی در این آیه فرموده که ممکن نیست همه‌ی مومنان برای جهاد فی سبیل الله خارج شوند. بلکه باید از هر قومی، عده‌ای برای طلب علم آستین همت بالا زنند تا دین الله را آموخته و وقتی به میان قوم خود بازگشتند، آنان را هشدار و انذار دهند تا شاید آنها دست از نافرمانی بردارند و بقیه هم در راه الله جهاد کنند.

همچنین پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌فرماید: «الله نسبت به هر کس اراده‌ی خير داشته باشد، او را در دين عالم می‌گرداند».[۱] اگر کسی دید که الله تعالی او را در دین فقیه وعالم نموده، بشارت بر او که الله به او اراده‌ی خیر نموده است.

همچنین اخلاص نیت در طلب علم، واجب است. بدین صورت که انسان نیتش برای طلب علم چنین باشد:

اول: به جای آوردنِ فرمان الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ، چرا که می‌فرماید: {فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ} [محمد: ۱۹]: (بدان كه قطعاً هيچ معبود بر حقی جز الله وجود ندارد).

امام بخاری رَحِمَهُ‌الله می‌گوید: «علم، قبل از گفتار و کردار است».[۲]

دوم: حفظ شریعت الهی. چرا که شریعت با حفظ در سینه وکتاب محفوظ می‌ماند.

سوم: حمایت از شریعت الله تعالی در مقابل دشمنان. چرا که دشمنان دین از زمان بعثت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم تا قیام قیامت می‌خواهند بر آن مسلط شوند.

چهارم: دفاع از شریعت هر گاه کسی به آن هجوم کند. در چنین موقعیتی واجب است که به اندازه‌ای علم را فرا گیرد که بتواند مانند سلاحی با استفاده از آن، از شریعت دفاع نماید. بلکه شایسته است بگوییم: علم همانند سلاح است که به وسیله‌ی آن با دشمنان الله مقابله شده و با هر دشمنی، با سلاح مناسب حالش، مقابله می‌شود.

مردم نیز در این زمینه با هم متفاوتند: عده‌ای آمده و در زمینه‌ی عقیده مجادله می‌کنند. در این صورت انسان نیاز به یادگیری عقیده دارد تا بتواند به وسیله‌ی آن با عقاید فاسد مقابله کند.

برخی نیز با رذایل اخلاقی، اسلام را مورد هجوم قرار می‌دهند. بنابراین واجب است که انسان، اخلاق فاضله آموخته و همچنین بدی‌ها و آثار بد رذایل اخلاقی را بیاموزد.

پنجم: علم بیاموزد تا عبادتش را آن چنان که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌خواهد، انجام دهد. زیرا ممکن نیست انسان بدون آموختن بداند چگونه باید الله تعالی را عبادت کند. بدون آموزش، نمی‌داند چگونه وضو بگیرد، چگونه نماز بخواند، چگونه صدقه و زکات بدهد و چگونه حج را به جای آورد.

همچنین به این نیت باشد که با علم خود، مردم را به سوی الله تعالی دعوت کند. شریعت را برای مردم بیان کرده و آنها را دعوت کند که به آن تمسک جویند. علم در واقع یکی از بهترین و بزرگ‌ترین و مفیدترین عبادت‌هاست. به همین خاطر شیطان حریص است که انسان را از طلب علم بازدارد. باری او را وسوسه می‌کند که اگر طلب علم کند، ریا کار است. چون می‌خواهد مردم او را ببینند و بگویند عالم است. پس افسوس خورده و با خود می‌گوید: مرا با ریا چه کار؟ باری دیگر او را وسوسه کرده، به او می‌گوید: در طلب علم شرعی، نیت به دست آوردن دنیا را هم داشته باش، که با این وسوسه او را شامل این وعید کند که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «کسی که علمی را بیاموزد که نباید آن علم را جز برای رضای الله عَزَّوَجَلَّ آموخت، اما او آن را به نیت بهره بردن از دنیا بیاموزد، روز قیامت بوی بهشت را هم نخواهد شنید»[۳] و وسوسه‌های دیگری که بتواند به وسیله‌ی آنها انسان را از طلب علم باز دارد.

اما انسان باید از شر شیطان به الله تعالی پناه برده و به مسیر خود ادامه دهد و به وسوسه‌هایی که در دلش می‌آید، اهمیتی ندهد. هر گاه وسوسه‌ای احساس کرد که باعث بازماندنش از طلب علم می‌شود، بگوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، وبگوید: اللهم أعِنِّی، یعنی: «پروردگارا مرا یاری بده» و دعاهای دیگری از این قبیل بکند.

به این طالب علم می‌گویم: به راهت ادامه بده و کسب علم کن. شیطان تو را از کسب علم باز ندارد. راهت را ادامه بده و قطعا سختی‌هایی در راه تصحیح نیت خواهی یافت، ولی تصحیح نیت سخت نیست. پس ای جوان به راهت ادامه بده و از الله عزوجل کمک بخواه و از شر شیطان به الله پناه ببر.

***

[۱] صحیح بخاری: کتاب العلم، باب من یرد الله به خیرا یفقهه فی الدین، حدیث شماره (۷۱). صحیح مسلم: کتاب الزکاة، باب النهی عن المسألة، حدیث شماره (۱۰۳۷)، از معاویه بن ابوسفیان رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا با این لفظ: «مَنْ يُرِد اللَّه بِهِ خيْراً يُفَقِّهْهُ في الدِّينِ».

[۲] صحیح بخاری: کتاب العلم، باب العلم قبل القول و العمل.

[۳] مسند احمد: (ج۲، ص۳۳۸). سنن ابوداود: کتاب العلم، باب طلب العلم لغیر الله، حدیث شماره (۳۶۶۴). سنن ابن ماجه: المقدمة، باب الإنتفاع بالعلم، حدیث شماره (۲۵۲)، از ابوهریره رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ با این لفظ: «مَنْ تَعَلَّمَ عِلْماً مِمَّا يُبْتَغَى بِهِ وَجْهُ اللهِ عز و جل لا يَتَعَلَّمُهُ إِلا لِيُصِيبَ بِهِ عَرَضاً مِنَ الدُّنْيَا، لَمْ يَجِدْ عَرْفَ الجَنَّةِ يَوْمَ القِيَامَةِ».