(۵۷۴) سوال: معتزله چه کسانی هستند؟

جواب:

معتزله، فرقه‌ی بدعت‌گزاری هستند که اعتقادشان درباره‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ، کلام الله و افعال الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ مخالف مذهب اهل سنت و جماعت است؛ رئیس آنان عمرو بن عبيد و واصل بن عطاء هستند. علت نامگذاری آنان به معتزله این است که از مجلس حسن بصری رَحِمَهُ‌الله عزلت جسته و کناره گرفتند زیرا وی چنان تقریر می‌نمود که شخصی که مرتکب گناه کبیره می‌شود از ایمان خارج نمی‌شود بلکه مؤمنی است که ایمانش دچار نقص و کاستی شده است و در مقابل ایمانش مؤمن است و در مقابل گناه کبیره‌ای که انجام می‌دهد فاسق است. آنان مجلس حسن بصری رَحِمَهُ‌الله را ترک کرده و مقوله‌ی مشهور خود را گفتند که چنین است: (شخص مرتکب گناه کبیره در جایگاه و منزلتی بین دو منزلت (کفر و ایمان) قرار دارد و نه مؤمن است و نه کافر اما برای همیشه در دوزخ، جاودان خواهد بود).

آنان در اعتقاد به این که شخص مرتکب گناه کبیره در دوزخ، جاودان خواهد بود، با خوارج هم‌عقیده هستند اما خوارج صراحتا می‌گویند که این شخص، کافر و خارج از اسلام است ولی معتزله نیز صراحتا می‌گویند که این شخص، خارج از اسلام است اما جرأت ندارند که بگویند وی کافر است بلکه می‌گویند: “وی در جایگاه و منزلتی بین دو منزلت قرار دارد” و بدین ترتیب، منزلتی را اثبات کردند که مخالف کلام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است که می‌فرماید: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ} [التغابن: ۲]: (او کسی است که شما را آفریده است. برخی از شما کافر و برخی دیگر، مؤمن هستید) نوع دیگری وجود ندارد که نه کافر و نه مؤمن باشد مگر نزد معتزله که چیزی را به دین و شریعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ اضافه کرده‌اند که از آن نیست.