(۴۵۱) سوال: حكم مدح رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در جشن بزرگداشت تولد ایشان چیست؟ آیا صحابه‌ رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم او را مدح می‌کردند؟ آیا مدح ایشان ثواب دارد و ترک آن، گناه است؟

جواب:

مدح رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و برشمردن ویژگی‌های ستودنی و اخلاق برتر ایشان، امری پسندیده و مشروع است. زیاد صلوات فرستادن بر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز از بهترین اعمال شایسته‌ای است که موجب تقرب به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌شود و هر کس یک مرتبه بر وی صلوات بفرستد، الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ ده مرتبه بر او سلام و درود می‌فرستد؛ اما خاص قرار دادن آن بدون دلیل شرعی به شب یا روز معین، بدعت است زیرا مدح و ثنای رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که به حد غلو نرسد، عبادت است و عبادت باید با دلیل و دستور شرع انجام شود اما سراغ نداریم که در شریعت، روز یا شب خاصی را برای مدح رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قرار داده باشد مگر روز جمعه که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: «أكثِرُوا فِيهِ مِنَ الصَّلاَةِ عَلَيَّ، فَإنَّ صَلاَتَكُم مَعرُوضَةٌ»^۱ : (در روز جمعه، زیاد بر من صلوات بفرستید زیرا صلوات شما بر من عرضه می‌شود).
جشن یا بزرگداشت تولد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از نظر شرعی و همچنین از نظر تاریخی، صحیح نیست:
از نظر تاریخی ثابت نیست که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در روز یا شب دوازدهم ماه ربيع الأول به دنیا آمده باشد بلکه بر اساس تحقیقات برخی فلک‌شناسان معاصر، ایشان در روز نهم ماه ربيع الأول متولد شده است.
از نظر شرعی نیز اگر برگزاری جشن تولد ایشان اجر و پاداش ‌داشت، خود پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نخستین کسی بود که آن‌ را انجام می‌داد زیرا از کسب هیچ فرصتی برای به دست آوردن اجر و ثواب دریغ نمی‌کرد یا امتش را به انجام آن توصیه می‌نمود. جشن تولد پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در زمان خود ایشان، خلفای راشدين و بعد از آنان نیز وجود نداشته است و اولین بار در قرن چهارم، یکی از والیان (إربل) مرتکب نوآوری این عمل شد و مردم هم از او پیروی کردند اما هیچ سراغ نداریم که منتسبان به سلف صالح از وی پیروی کرده باشند.
بنابراین می‌گوییم: این کار یا عبادتی است که با انجام آن به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تقرب جسته می‌شود یا بدعتی است که فقط به گمراهی شخص می‌افزاید؛ اگر عبادت و قربت باشد، چرا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ، خلفای راشدین و صحابه رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم آن را انجام ندادند؟ یا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از تشریع الله در این مورد آگاه نبوده است و یا آگاه بوده اما آن ‌را کتمان کرده است! چگونه می‌تواند از شریعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ باشد در حالی که می‌فرماید: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً} [المائده: ۳]: (امروز دینتان را برایتان کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین برایتان پسندیدم)؟ اگر این عمل مشروع باشد چگونه دین، کامل شده است در حالی که این عمل در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیان نشده است؟
چه مصیبت بسیار بزرگی است اگر بگوییم: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از آن آگاه بوده ولی آن را از مردم پنهان نموده است! زیرا مستلزم این است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حالی از دنیا رفته باشد که تمام چیزهایی که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از حق بر وی وحی کرده را ابلاغ نکرده باشد! لذا اگر انسان با دقت و تأمل به بدعت‌ها بنگرد در ‌می‌یابد که بدعت، بسیار خطرناک است که اگر برخی از این بدعت‌گزاران، نیت نیک و خوبی نداشتند، وضعیت بسیار خطرناکی داشتند.
لذا تمام برادران مسلمان خود در شرق و غرب زمین را نصیحت می‌کنم که این بدعت را کنار بگذارند و برای بزرگداشت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به شرع الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ بسنده کنند. بدعت‌گزاران چنین ادعا می‌کنند: این جشن برای زنده نگه داشتن یاد و نام رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است! در پاسخ به آنان می‌گوییم: پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم از این گونه بزرگداشت و زنده نگه داشتن یاد و نام، نهی نموده زیرا فرموده است: «وَإيّاكُم وَمُحدَثَاتِ الأُمُورِ»: (شما از نوآوری‌ها در دین هشدار می‌دهم).
همچنین می‌گوییم: شریعت اسلام از این بزرگداشت و زنده نگه داشتن یاد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بی‌نیاز است زیرا در اذان و تشهد نماز از ایشان یاد می‌شود؛ در اذان گفته می‌شود: «أَشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ» و در تشهد نماز گفته می‌شود: «أَشهَدُ أنَ لاَ إلهَ إلاَّ اللهُ وَأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَرَسُولُهُ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، اللّهُمَّ بارِك عَلَى مُحَمَّدٍ».
بلکه می‌گوییم: هر کس زنده باشد در هر عبادتی که انجام می‌دهد، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را به یاد می‌آورد! زیرا شرط صحت هر عبادت، رعایت اخلاص برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و پیروی از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در آن است. بنابراین هر عبادت‌گزاری باید عبادتش را خالص برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ قرار دهد و در حین انجام عبادت به یاد داشته باشد که او پیرو رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است. این ذکر و یادهای بزرگ و حقیقی، مسلمان را از بدعت‌های بدعت‌گزاران بی‌نیاز می‌کند.
همچنین در جشن‌هایی که برای این منظور، برگزار می‌شود منکرات بسیاری رخ می‌دهد که عقیده را مورد هدف، قرار می‌دهد؛ در برخی از این جشن‌ها، قصاید و اشعاری خوانده می‌شود که در آن در مورد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم غلو می‌کنند تا حدّی که ایشان را به درجه‌ی پروردگاری یا بالاتر می‌رسانند. قصایدی مانند قصیده‌ی بُردة از بوصيري خوانده می‌شود که چنین می‌سراید:
إن لم یکن فی معادی آخذا بیدی فضلا وإلا فقل یا زلّة القدم
اگر تو در روز قیامت، دستم را نگیری پایم خواهد لغزید.
یا أکرمَ الرُسُلِ ما لی من ألوذُ بِهِ سِواکَ عند حلولِ الحادثِ العَمِمِ
ای بزرگوارترین و بهترین فرستاده! جز تو کسی را ندارم که به هنگام نزول حوادث فراگیر به او پناه ببرم.
فَإِنَّ مِنْ جُودِكَ الدُّنْيَا وَضَرَّتَهَا وَمِنْ عُلُومِكَ عِلْمُ اللَّوْحِ وَالقَلَمِ.
همانا دنیا و آخرت، از جمله بخشش تو است و علم لوح محفوظ و قلم از جمله دانش‌های تو است.
این ابیات قصیده‌ی برده است که شاید در ترتیب آن تقدیم و تأخیر رخ دهد که سخن ما در مورد مضمون آن است، نه ترتیب ابیات آن. کسی که به رسول صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم می‌گوید: (دنیا و آخرت از جود و بخشش تو است و علم به لوح و قلم از جمله علوم تو است) پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم را به مقام ربوبیت رسانده و هیچ منزلتی برای الله قرار باقی نگذاشته است! اگر دنیا و آخرت از بخشش و جود رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم باشد برای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ چه چیزی باقی می‌ماند؟ همچنین می‌گوییم: این بزرگ‌ترین دروغ است که دنیا و آخرت از بخشش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم باشد زیرا خود ایشان در آخر دنیا آفریده شده است، پس چگونه ممکن است که دنیا از جود و بخشش او باشد؟
همچنین می‌شنویم که در این جشن‌ها اختلاط زنان با مردان و اختلاط مردان بزرگ با پسرهای نوجوان و کم سن و سال صورت می‌گیرد که بر اثر آن، شرور زیادی رخ می‌دهد. همچنین نمادهایی از شعائر اعیاد مانند شادی و سرور، توزیع شیرینی و… در این جشن‌ها دیده می‌شود که خود، بدعت‌گذاری در دين الله است زیرا عیدهای شرعی: عيد فطر، عید قربان و عید هفته (جمعه) است. همچنین در این جشن‌ها، اموال بسیار زیادی صرف می‌شود که هیچ سود و فایده‌ای ندارد بلکه زیان و ضرر نیز دارد. تمام این موارد، سبب می‌شود کسی که خیرخواه خویش است از این چیزها دوری کند.
این نصیحتی از جانب برادری است که مخلص و خیرخواه برادران خویش است که از الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ خواستاریم که برای این نصیحت، گوش‌ها را شنوا و قلب‌ها را فهیم قرار دهد.

***

1. مسند احمد: (٢٦/ ٨٤، شماره (١٦١٦٢) / أبو داود: كتاب الصلاة، باب فضل يوم الجمعة وليلة الجمعة، شماره (١٠٤٧) / سنن نسائی: كتاب الجمعة، باب إكثار الصلاة على النبي يوم الجمعة، شماره (١٣٧٤). ↩︎