(۴۴۴) سوال: بسیار شنیده‌ام که ذکر دسته‌جمعی، بدعت و ناجایز است اما بر حسب علم کم و متواضع من، برخی احادیث را مطالعه کردم که دلالت دارد این کار، اشکال و گناهی ندارد؛ از ‌جمله حدیثی که مسلم روایت می‌کند و معنایش چنین است: «لا يَقْعُدُ قَوْمٌ يذْكُرُونَ اللَّهَ عزّ وَجَلَّ إِلاَّ حفَّتْهُمُ الملائِكة، وغشِيتهُمُ الرَّحْمةُ ونَزَلَتْ علَيْهِمْ السَّكِينَة، وذكَرَهُم اللَّه فِيمن عِنْدَهُ»: (هیچ گروهی نیستند که برای ذکر و یاد الله عزَّوَجَلّ بنشینند مگر این که فرشتگان آن‌ها را در برمی‌گیرند، رحمت، آن‌ها را فرا می‌گیرد، آرامش بر آنان نازل می‌شود و الله آنان را نزد کسانی که نزد خودش هستند، یاد می‌نماید) به نظرم سيوطي نیز در کتابش الحاوي للفتاوي  به این حدیث اشاره نموده و بر اساس آن، ذكر دسته‌جمعی را جایز دانسته است. همچنین حدیث دیگری نیز هست که معنایش چنین است: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر گروهی از یارانش رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم وارد شد و به آنان فرمود: «مَا أجلَسَكُم؟ قَالُوا: جَلَسنَا نَذكُرُ اللهَ»: (چه چیزی سبب شده این ‌جا بنشینید؟ گفتند: این ‌جا نشسته‌ایم تا الله را ذکر و یاد ‌کنیم) بنابراین از کارشان را ایرادی نگرفت. همچنین واضح است که (ذكر) در این ‌جا مطلق است، نظر به این که تمام آن چه گذشت با این آیه که در اواخر سوره‌ی الاعراف است  تعارض و تناقض دارد که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الاعراف: ۲۰۵]: (پروردگارت را صبح و شب در دل خود با بیم و تضرع، نه با صدای بلند یاد کن) لطفا دیدگاه درست در این موضوع را برایم توضیح دهید.

جواب:

دیدگاه درست در این موضوع از این قرار است: این دو حدیث که بدان اشاره شد درباره‌ی کسانی که كتاب الله را با هم مدارسه و تلاوت می‌کنند و کسانی که ذکر الله می‌گویند، ‌ مطلق است لذا بر مقیّد که در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و اصحابش رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم متعارف بوده حمل می‌شود و البته بین آنان متعارف نبوده که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را دسته‌جمعی ذکر کنند یا قرآن را به صورت یک‌صدا و دسته‌جمعی بخوانند؛ بلکه عبارت (قرآن را بین خود مدارسه می‌کنند) در حدیث، دلالت بر این دارد که قرائت قرآن به نوبت انجام می‌شود بدین صورت که هر کدام قسمتی را قرائت می‌کند شخصی قرائت می‌کند سپس نفر بعدی قرائت را از جایی که نفر قبلی توقف کرده است ادامه می‌دهد یا این‌ که فرد دوم همان قسمتی که فرد اول، قرائت نموده را دوباره می‌خواند. ظاهر حديث، چنین است.

در مورد حدیث دیگری که در آن آمده است: (الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را یاد و ذکر می‌نمودند) نیز می‌گوییم: این حدیث، مطلق است لذا بر آن چه در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و اصحابش رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم متعارف بوده است حمل می‌شود که البته بین آنان چنین متعارف نبوده است که جمع شوند و یک ذکر را به صورت دسته‌جمعی بگویند و تکرار کنند؛ زیرا اصحاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم که همراه پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در حج حضور داشتند، برخی تکبیر (الله اکبر)، برخی تهلیل (لا إله إلا الله) و برخی دیگر تلبیه (لبیک اللهم لبیک… ) می‌گفتند و هر کس، خودش الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را ذکر می‌کرد.

در مورد فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ} [الاعراف: ۲۰۵]: (پروردگارت را صبح و شب در دل خود با بیم و تضرع، نه با صدای بلند یاد کن) باید گفت: منظور از ذکر در این آیه، ذکر خاص و فردی است و همچنین با ذکرهایی که سنت با صدای بلند گفتن آن است تخصیص یافته است؛ زیرا در حديث ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا از پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ثابت است که: (ذکر گفتن با صدای بلند پس از پایان نماز فرض در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وجود داشت) لذا ذکر با صدای بلند بعد از نماز فرض، امری مشروع است زیرا در زمان پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم چنین بوده است؛ اما این که برخی از اهل علم گفته‌اند: (آرام و پنهانی گفتن ذکر بعد از نماز فرض، بهتر است) و حديث ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا را چنین توجیه نموده‌اند که برای تعلیم و آموزش بوده است، جای بررسی و بازنگری دارد؛ زیرا آموزش با روش‌های دیگر نیز امکان پذیر است لذا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به فقرای مهاجران آموزش داد که پس از نماز چه بگویند؛ فرمود: «تُسَبِّحُونَ وَتَحْمَدُونَ وَتُكَبِّرُونَ دُبرَ كُلِّ صَلاَةٍ ثَلاَثاً وَثَلاَثِينَ»: (بعد از هر نماز، سی و سه مرتبه سبحان الله، الحمدلله و الله اکبر بگویید).

همچنین آموزش با یک مرتبه انجام می‌شود، نه این که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بعد از هر نماز بر آن مواظبت داشته باشد یا اصحاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم در زمان رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بعد از هر نماز بر آن مواظبت داشته باشند! همچنین می‌گوییم: اگر هم بپذیریم که برای آموزش بوده است، آموزش در اصل ذکر و روش گفتن آن است؛ بدین معنا که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آنان می‌آموزد که چه ذکری بعد از نماز گفته می‌شود، این ذکر چگونه گفته می‌شود و این که این ذکر، جهری و با صدای بلند گفته می‌شود. این قولی است که حديث ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُمَا آن را تأیید می‌کند که در صحيح بخاری آمده است.

***