(۱۴۸) سوال: شیخ بزرگوار! می‌دانیم که قرآن کریم به ‌صورت تدریجی نازل شده است. همچنین در قرآن آمده که در شب قدر، نازل شده است؛ آیا این بدین معناست که هر سال در شب قدر نازل شده است؟

جواب:

بر کسی پوشیده نیست که قرآن کریم، کلام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است؛ بنا بر فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ: «وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ» [توبه: ۶] : «اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، او را پناه بده تا سخن الله را بشنود؛ سپس او را به محل امنش برسان. این بدان سبب است که آن‌ها، گروهی هستند که نمی‌دانند» یعنی: تا قرآن‌ را بشنود.

آیه بدین معنا نیست که پناه‌جو، کلام الله را از خودِ الله می‌شنود؛ بلکه قرآن‌ که کلام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است را می‌شنود. 

همچنین می‌دانیم که قرآن از جانب الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نازل شده است همان طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: «تَنزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ» [زمر:۱] : «نازل شدن کتاب از سوی الله پیروزمند حکیم است» همچنین می‌فرماید: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُّبِينٍ» [شعراء: ۱۹۳-۱۹۵] : «روح الأمین (جبرئیل) آن را به زبان عربی واضح بر قلب تو فرود آورده است تا از هشدار دهندگان باشی» پس قرآن از جانب الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به ‌صورت تدریجی نازل شده است همان طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقرآن جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا» [فرقان: ۳۲] : «کسانی ‌که کافر شدند، گفتند: چرا قرآن یک‌باره براو نازل نمی‌شود؟! این‌گونه (نازل کردیم) تا با آن، قلب تو را استوار نماییم و آن را آرام آرام خواندیم» همچنین می‌فرماید: «وَقرآنا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنزِيلًا» [اسراء: ۱۰۶] : «قرآنی که آن را جدا ساختیم تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را به ‌تدریج نازل کردیم».

نزول تدریجی قرآن، فواید زیادی دارد که علمای تفسیر آن را در بخش اصول تفسیر بیان نموده‌اند.

مفسران در مورد این فرموده‌ی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ اختلاف نظر دارند: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ» [قدر: ۱] : «همانا ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل کردیم» برخی می‌گویند: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ» یعنی: نازل کردن آن را در لیلة القدر شروع نمودیم. در این‌ صورت ابتدای نزول قرآن در لیلة القدر است و سپس به ‌صورت تدریجی و بنا بر حکمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ نازل شده است.

برخی علما نیز می‌گویند: کل قرآن در شب قدر به بیت العزة و سپس به صورت تدریجی بر پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نازل شد. اما دیدگاه اول به صحت، نزدیک‌تر‌ است چون «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ» به ‌معنای نازل کردن تا رسیدن به محل نهایی آن است که قلب پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است و معلوم است که کل قرآن در یک شب بر قلب پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نازل نشده بلکه به‌ صورت تدریجی نازل گردیده است. بنابراین «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ» یعنی: نازل نمودن آن را در شب قدر شروع نمودیم، سپس بنا بر حکمت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به صورت تدریجی نازل شد.

***