(۳۰۳۲) سوال: حکم جمع بستن بیش از یک نماز فرض مانند ظهر، عصر و مغرب از روی ضرورت با توجه به شرایط کاری نمازگزار چیست؟

جواب:

جمع نمودن بین نمازهای پنج‌‌گانه از از گناهان کبیره است و کسی که از روی عمد بدون عذر شرعی نماز را از وقتش خارج سازد نمازش قبول نمی‌‌شود هر چند که صد مرتبه نماز بخواند به دلیل فرموده‌‌ی رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «من عمل عملا لیس علیه أمرنا فهو رد»[۱](کسی که عملی را انجام دهد که دین ما بر آن نیست عملش مردود است) یعنی از او پذیرفته نمی‌‌شود و انسانی که نماز را از وقتش بدون عذر شرعی به تأخیر بیندازد بدون شک عملی را انجام داده که امر الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بر آن نیست لذا نمازش باطل است.

بنابراین  جمع نمودن نمازهای پنج‌_‌‌‌‌‌گانه از گناهان کبیره است بلکه از بزرگترین گناهان به غیر از شرک به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ است بنابراین جایز نیست انسان به خاطر مشغولیت کاری چنین کاری را انجام دهد بلکه بر او واجب است که هرگاه وقت نماز فرا رسید کارش را رها نموده و نماز بخواند سپس به کارش برگردد.

من به این سؤال کننده شنوندگان می‌‌گویم: اقامه‌‌ی نماز از اسباب روزی است همان‌‌طور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا ۖ لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا ۖ نَّحْنُ نَرْزُقُكَ ۗ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَىٰ}[طه: ۱۳۲](و خانواده‌‌ات را به نماز فرمان بده و (خود) بر (انجام) آن شکیبا باش (ما) از تو روزی نمی‌خواهیم (بلکه) ما به تو روزی می‌دهیم و سرانجام نیک برای پرهیزگاران است) لذا بر مؤمن واجب است که تقوای الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ را در درون خود پیشه نموده و با فرا رسیدن وقت نماز کارش را رها کند تا اینکه نماز فرض را در وقتش ادا کند و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ به چنین چیزی در فرموده‌‌اش اشاره نموده است: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ*فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ*وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ۚ قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ ۚ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}[جمعه: ۹-۱۱](ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که در روز جمعه برای نماز اذان گفته شد به سوی (نماز و) ذکر الله بشتابید و خرید و فروش را رها کنید اگر بدانید این برای شما بهتر است*پس هنگامی که نماز پایان یافت (برای کسب رزق و روزی) در زمین پراکنده شوید و از فضل الله طلب کنید و الله را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید*و (ای پیامبر! برخی از این مردم) هنگامی که تجارتی یا سرگرمی‌‌ را ببینند به سوی آن پراکنده می‌شوند و تو را ایستاده (بر منبر) رها می‌کنند بگو: آنچه در نزد الله است بهتر از سرگرمی و تجارت است و الله بهترین روزی‌دهندگان است) لذا برای مؤمن هرگز جایز نیست نماز را از وقتش به خاطر کار یا تجارت به تأخیر بیندازد بلکه بر او واجب است که نماز بخواند سپس به سوی کار یا تجارتش برگردد.

سؤال: شیخ بزرگوار! در ضمن عذر شرعی گذشته چه چیزی وارد می‌‌شود؟

جواب: در عذر شرعی خواب، فراموشی، بی‌‌هوشی و نادانی وارد می‌‌شود و منظور از بی‌‌هوشی، بی‌‌هوشی‌‌ای است که سببش خود انسان باشد همانند اینکه بی‌‌هوش شود تا اینکه وقت نماز خارج شود در این صورت بر او واجب است که آن را قضا کند اما بی‌‌هوشی‌‌ای که سببش انسان نباشد همانند اینکه به خاطر شدت بیماری یا ضربه خوردن و شبیه آن بی‌‌هوش شود بیشتر اهل علم می‌‌گویند بر او قضاء نیست و این قول راجح است.

[۱] تخریج آن گذشت.