(۳۰۰۷) سوال: روزی به همراه دوستانم برای تفریح به مکانی رفتیم و مکانی که به آن جا رفتیم از شهر ما حدود هفتاد کیلومتر فاصله دارد هنگامی که وقت نماز چهار رکعتی رسید پیرامون نماز قصر در این مسافت به دو سبب اختلاف نمودیم: اول: مسافر نیستیم و به گردش آمده‌‌ایم. دوم: مسافتی که طی نموده‌‌ایم کمتر از مسافت قصر است اما برخی از ما می‌‌گفت: پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در مسافت سه فرسخ نماز را قصر می‌‌کرد و این نزدیک به مساتفتی است که ما طی نموده‌‌ایم و بعد از او اصحاب رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُم قصر نمودند نظرتان در این قضیه از این ناحیه که قصر نمودن برای کسی که مسافتی را طی کند هر چند مسافر نباشد جایز است همچنین از این ناحیه که مسافت کیلومتر با فرسخ مقارنه شود چیست؟ جزاکم الله خیرا.

جواب:

جواب بر این سؤال این است که اهل علم در جواز قصر اختلاف نموده‌‌اند که آیا با مدت یا مسافت مشخص می‌‌شود یا اینکه مشخص نمی‌‌شود و به عرف رجوع می‌‌شود؟ اکثر اهل علم نظرشان بر مشخص نمودن مسافت است و مقدار آن هشتاد و یک کیلومتر و سیصد و ده و اندی متر است لذا هر کسی این مسافت را بپیماید هر چند که در نصف روز باشد برای او جایز است که نماز را قصر کند و در رمضان افطار کند.

دیگر اهل علم نظرشان بر عدم تعیین مسافت است یعنی سفری که در آن قصر و روزه نگرفتن جایز است به عرف رجوع می‌‌شود لذا هر چه مردم آن را سفر بنامند سفر است به این صورت که هنگام خروج آماده باشد و برای خود توشه بردارد و هنگام سفرش خداحافظی کند و هنگام برگشت از او استقبال شود و این ظاهر ادله است لذا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌‌فرماید: {وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ}[نساء: ۱۰۱](و چون در زمین سفر کنید گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه (= قصر) کنید) و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ مسافت این سفر را مشخص نکرده بلکه به طور مطلق بیان کرده است لذا هرگاه انسان سفر کند و وطنش را ترک کند جایز است قصر بخواند همچنین در حدیث صحیح از انس بن مالک رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ روایت شده که می‌‌فرماید: «کان النبی صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم إذا خرج ثلاثة أمیال، أو ثلاثة فراسخ صلی رکعتین»[۱](رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم هنگامی که به اندازه‌‌ی سه میل یا سه فرسخ از شهر خارج می‌‌شدند دو رکعت می‌‌خواندند)  و این خیلی کمتر از آن چیزی است که سؤال کننده ذکر نمود از این جهت که گفتند آن‌‌ها از شهر حدود هفتاد کیلومتر فاصله دارند و مهم این است که این قول راجح است زیرا دلیلی بر تعیین مسافت وجو ندارد لذا هرگاه مردم آن را سفر نامیدند احکام سفر برای آن ثابت می‌‌شود چه یسا مسافت کوتاه به اعتبار طول مدت اقامت سفر نامیده شود و چه بسا مسافت طولانی به اعتبار کوتاه بودن مدت اقامت سفر نباشد.

لذا کسانی برای این گردش خارج شدند اگر دو یا سه روز یا بیشتر می‌‌مانند بدین معنا است که آن‌‌ها توشه‌‌ی سفر را برای این گردش آماده ساخته‌‌اند لذا برای آن‌_‌‌‌ها جایز است که نماز را قصر کنند هر چند که برای گردش خارج شده‌‌اند زیرا این آیه و نصوص عام است.

اما صبح خارج خواهند شد و شب بر می‌‌گردند آنچه آشکار است این است که سفر نیست و برای آن‌‌ها جایز نیست قصر بخوانند.

بدان که شایسته است قاعده‌‌ی مهمی را بگیریم و آن هم این است که هرگاه در وجود شروط جواز بودن شک کردیم اصل بر این است که شروط وجود ندارد بنابراین اگر شک نمودیم که آیا این سفر است یا خیر اصل بر این است که سفر نیست لذا قصر نمودن و روزه نگرفتن مباح نمی‌‌شود زیرا اصل بر واجب بودن کامل خواندن است بنابراین این اصل را تغییر نمی‌‌دهیم مگر زمانی که یک چیز یقینی وجود داشته باشد که قصر نمودن نماز را بر ما مباح گرداند.

بنابر این قاعده هرگاه شک نمودیم که آیا سفر است یا خیر از روی احتیاط نماز را قصر نمی‌‌کنیم.

سؤال: شیخ بزرگوار! با وجودوسایل نقلیه‌‌ی جدید و سرعت پیمودن این مسافت که مثلا هشتاد کیلومتر یا بیشتر است آیا احکام سفر مانند قصر نماز مباح می‌‌گردد؟

جواب: بله، بنابر قول به تعیین مسافت سفر فرقی ندارد که آن را یک روز یا بیشتر یا کمتر بپیمایم.

سؤال: شیخ بزرگوار! یعنی علت آن مشقت و خستگی نیست؟

جواب: فرقی ندارد که آن را در یک یا دو روز یا نیم ساعت یا بیشتر بپیماید و اهل علم چنین چیزی را تصریح نموده‌‌اند و علت، مشقت در سفر نیست بلکه چون در سفر مظنه‌‌ی مشقت وجود دارد حال چه آن مشقت حاصل شود یا اینکه حاصل نشود.

به همین دلیل برای انسان مباح است که نمازش را به دو رکعت قصر کند در حالی که در سفرش اقامت دارد همان‌‌طور که پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در سفرش در حج اقامت داشت قبل از خروجش به منی چهار روز اقامت داشت و شش روز در مشاعر اقامت داشت در حالی که نماز را قصر می‌‌کرد.

[۱] تخریج آن گذشت.