(۱۶۱۵) سوال: اگر مرد بیماری که به خاطر بیماری نمی‌تواند از آب استفاده کند، دچار جنابت شد و غسل بر وی واجب گشت، آیا تیمم برای وی به جای غسل، کفایت می‌کند حتی اگر بعد از چند روز بهبود ‌یابد؟ اگر شخصی برای رفع جنابت تیمم کند، آیا این تیمم به جای وضو برای نماز فرض نیز کفایت می‌کند اگر وقت نماز فرض با وقت رفع جنابت همزمان باشد؟

جواب:

هرگاه مرد یا زنی دچار جنابت شد اما بیمار بود و استفاده از آب برایش امکان‌پذیر نبود، در این حالت می‌تواند تیمم کند زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ فرمود: {وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ} [المائدة: ۶] : (اگر جنب بودید، غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید یا قضای حاجت نمودید یا با همسرانتان همبستری کردید سپس آب نیافتید، با خاک پاک تیمم کنید و صورت و دست‌هایتان را با آن مسح کنید).

اگر شخص برای رفع جنابت، تیمم نمود، نیاز به تکرار دوباره‌ی تیمم نیست مگر این که دچار جنابت دیگری شود اما هرگاه وضویش باطل شد به جای وضو، تیمم می‌کند. تيمم، حدث را از بین برده و برای شخص تیمم کننده، طهارت به شمار می‌رود زیرا وقتی الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تيمم و قبل از آن، وضو و غسل را یاد نمود، فرمود: {مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} [المائدة: ۶] : (الله نمی‌خواهد شما را دچار سختی کند بلکه می‌خواهد شما را پاک نماید تا شکرگزاری کنید).

از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز ثابت است که فرمود: «جُعِلَتْ لِیَ الأرْضُ مَسجِداً وَ طَهُوراً»[۱] : (زمین برای من، محل نماز خواندن و پاکیزه قرار داده شده است). «طَهور» چیزی که انسان با آن طهارت گرفته و خود را با آن پاکیزه می‌نماید و این دلالت می‌دهد که تیمم، مایه‌ی طهارت است اما طهارت‌بخش بودن آن فقط برای زمانی است که مانعی برای استفاده از آب وجود داشته باشد و هرگاه این مانع از بین برود (بدین صورت که مثلا فرد بیمار، بهبود یابد یا کسی که آب نداشته است به آب دسترسی پیدا کند) واجب است که اگر تیمم وی برای رفع جنابت بوده است، غسل انجام دهد و اگر به جای وضو و برای رفع حدث اصغر بوده است، وضو بگیرد.

روایت بخاري از حديث ابو سعيد رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ که طولانی است نیز بر همین مسئله دلالت می‌دهد؛ در این حدیث آمده است که: رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم مردی را دید که گوشه‌ای ایستاده و با مردم نماز نخوانده است لذا از او پرسید: ای فلانی! چه چیزی مانع شد که با جماعت نماز بخوانی؟ وی گفت: ‌ای رسول الله! جنب شده‌ام و آبی برای غسل کردن نیافتم. ایشان فرمود: «عليك بالصعيد، فإنه يكفيك» : (تیمم کن که برایت کافی است). سپس آبی نزد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم آوردند و مردم از آب نوشیدند و سیراب شدند و مقداری از آن آب باقی ماند. ایشان باقی مانده‌ی آب را به آن مرد داد و فرمود: «خُذ هذا أَفرِغهُ على نَفسِكَ»[۲] : (این آب را بگیر و بر خود بریز).

این حدیث دلیلی بر این است که تیمم، طهارت است و به جای آب، کفایت می‌کند اما هرگاه آب یافت شد، واجب است که از آن استفاده شود و بدین خاطر است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم دستور داد که آن مرد، آب را بر خود بریزد هر چند بعد از آن تیمم، دچار جنابت جدیدی نشده بود. دیدگاه راجح و برگزیده از اقوال علما در این مسئله همین است که به توضیح آن پرداختیم.

[۱] تخریج آن گذشت.

[۲] تخریج آن گذشت.