(۴۸۵۰) سوال: آیا وصیت برای وارث جایز است؟ و آیا وصیت شفاهی در برابر وکیل یا کسانی که مخاطب وصیت هستند جایز است؟

جواب:

وصیت وارث کاملا باطل و غیر صحیح است و عمل به آن جایز نیست و کسانی که اسم آنها در وصیت نیامده است باید آن را باطل کنند و دلیل ما برای این سخن کتاب خدا و سنت است. خداوند منان وقتی درباره اصول و فروع ارثیه سخن می‌گویند می‌فرمایند:{ ءَابَآؤُكُمْ وَأَبْنَآؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًۭا ۚ فَرِيضَةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًۭا }{پدران‌تان و فرزندان‌تان کدام یک برای شما سودمندترند. (این احکام) فریضه‌ای (معین و مقرر شده) از جانب الله است و بی‌گمان الله دانای حکیم است.}(نساء:١١) باید مطابق آنچه خداوند متعال تعیین فرموده عمل گردد. در آیات مواریث درباره زوجین و برادر ناتنی از مادر آمده است که:{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ* وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ*}{ این‌ها (احکام و) حدود الهی است، و هر کس از الله و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ش اطاعت کند، و ی را به باغ‌هایی در آورد که از زیر (درختان) آن نهرها جاری است، در آن جاودانه‌اند، و این پیروزی بزرگی است.* و هر کس از الله و پیامبر صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم ش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز کند، وی را در آتشی وارد می‌کند که جاودانه در آن خواهد ماند، و برای او عذاب خوار کننده‌ای است.} (نساء: ١٣، ١٤)   و در این آیات خداوند آشکار فرموده که این امور فرائض و حدود الهی هستند و به کسانی که آنها را رعایت نکنند وعده عذاب داده است و در آیه الحواشی که درباره برادران پدری است در آخر آیه می‌فرماید:{ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمْ أَن تَضِلُّوا۟ ۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۢ}{الله (احکام خویش را) برای شما بیان می‌کند تا گمراه نشوید، و الله به همه چیز داناست».}(نساء: ١٧٦) و این دلالت به این امر دارد که هر کس با این  سخن پروردگار مخالفت ورزد، قطعا به گمراهی دچار شده است و دلیل ما در سنت هم این حدیث شریف  است که می‌فرماید: « إن الله قد أعطی کل ذي حق حقه، فلا وصیة لوارث» «خداوند به هر ذی حقی حقش را داده است و هیچ وارثی حق وصیت کردن ندارد»

اما انسان می‌تواند برای نزدیکانش که به آنها ارثی نمی‌رسد وصیت کند چنان که خداوند متعال می‌فرماید: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا ٱلْوَصِيَّةُ لِلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ بِٱلْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى ٱلْمُتَّقِينَ }{بر شما نوشته شده هنگامی‌که یکی شما را مرگ فرا رسد، اگر مالی از خود به جای گذارده، برای پدر و مادر و خویشاوندان به نیکی وصیت کند. این حقی است بر پرهیزگاران.}(البقره: ١٨٠) وخداوند برای ما تبیین فرموده که وصیت برای والدین و نزدیکان را فرض نموده است، زیرا این امر حق است و از نشانه های تقوا می‌باشد. اما کسی که از والدین یا نزدیکان ارث می‌برد از حکم این امر خارج است و نباید برای او وصیت کرد، اما به غیر از اینان هر کس دیگر شامل حکم این آیه کریمه می‌گردد و وصیت برای نزدیکانی که از لحاظ شرعی ارثیه‌ای به آنها نمی‌رسد از وصیت در اعمال دیگر بسیار نیکوتر است. زیرا برخی از علما در باب این آیه کریمه گفته‌اند که این آیه این امر را منسوخ نکرده بلکه آن را تخصیص داده و حکمش بر وجوب بر اقارب و والدینی که ارث نمی‌برند باقی است و حالت نرسیدن ارث به والدین موقعی اتفاق می‌افتد که مانعی برای این امر در بین فرزند و پدر یا فرزند و مادر وجود داشته باشد.

نکته اساسی این است که وصیت برای ورثه ابدا مجاز نیست. اما وصیت برای نزدیکانی که جزو وراث نیستند مستحب و به نظر برخی علما با استناد به آیه کریمه فوق واجب است.