(۴۸۰۸) سوال: حکم هدیه دادن به کسی که با او کاری داری چیست؟ و حدیثی داریم که می­فرماید: »تهَادَوْا تَحَابُّوا » «به یکدیگر هدیه بدهید تا نسبت به هم بامحبت شوید«؟

جواب:

بدون شک هدیه باعث ایجاد مودت و محبت و الفت بین دل­ها می­گردد و این چیزی است که به عینه و در واقعیت می­بینیم. اما اگر باعث مفسده­ای شود که از مصلحت آن بزرگتر باشد، در این صورت قانون شرع اقتضا می­کند که حرام باشد چنان که خداوند تعالی در استدلالی مشابه می­فرماید:{يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}{از تو درباره شراب و قمار می پرسند بگو:« در آن دو گناهی بزرگ است و سودهایی برای مردم در بر دارد، و گناه هر دو از سودشان بزرگتر است} (البقرة ٢١٩) یعنی اگر گناهش بیشتر از نفعش باشد، خداوند آن را حرام اعلام می­کند. حال اگر هدیه باعث شود شخصی در رودربایستی گیر کند، مثلا اینکه به یک کارمند دولت هدیه­ای بدهیم و او را ناچار کنیم کاری غیرقانونی برای ما انجام دهد، در این حالت این هدیه حرام است و قبول کردن آن نیز حرام است و هر آن چه مسبب یک کار حرام باشد نیز حرام است. در روایتی صحیح آمده که پيامبر صلى الله عليه وسلم شخصی از طايفه ی «اَزد»، به نام «ابن لُتبيّه» را برای جمع آوری زکات فرستاد و چون به مدينه بازگشت، گفت: اينها، (اموال زکات و)مالِ شماست و اين را هم به من هديه داده اند. پيامبر صلى الله عليه وسلم بالای منبر رفت و پس از حمد و ثنای الله فرمود: «أَمَّا بعْدُ، فَإِنِّي أَسْتعْمِلُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ على الْعمَلِ مِمَّا ولاَّنِي اللَّه، فَيَأْتِي فَيَقُول: هَذَا لَكُمْ، وَهَذَا هَدِيَّةٌ أُهْدِيَت إِلَيَّ، أَفَلا جلس في بيتِ أَبيهِ أَوْ أُمِّهِ حتَّى تأْتِيَهُ هدیته إِنْ كَانَ صادقاً، واللَّه لا يأْخُذُ أَحدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا بِغَيْرِ حقِّهِ إلاَّ لَقِيَ اللَّه تَعالَى، يَحْمِلُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ، فَلا أَعْرفَنَّ أَحداً مِنْكُمْ لَقِيَ اللَّه يَحْمِلُ بعِيرًا لَهُ رغَاء، أَوْ بَقرة لَهَا خُوار، أَوْ شاةً تيْعَرُ»: «اما بعد؛ من يکی از شما را بر کاری می گمارم که الله به من سپرده است؛ او (پس از انجام مأموريش) می آيد و می گويد: اين، از آن شماست و اين را به من هديه داده اند. پس اگر واقعاً راست می گويد، چرا در خانه ی پدر و مادرش نمی نشيند تا هديه اش به او برسد؟ به الله سوگند که هرکس چيزی را به ناحق بخورد، روز قيامت الله را در حالی ملاقات می کند که آن را بر دوشِ خويش حمل می کند؛ مبادا هيچيک از شما را ببينم که الله را در حالی ملاقات کند که شتر يا گاو يا گوسفندی که بانگ می زند، بر روی دوش او باشد». سپس دستانش را به اندازه ای بالا گرفت که سفيدی زيرِ بغلش ديده شد و فرمود: «اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ»: «يا الله، آيا تبليغ کردم؟«و همچنین فرموده است: »هَدايا العُمّالِ غُلولٌ« »هدايايى كه به كارگزاران پيشكش مى شود، خيانت است«پس کسی که مسئولیتی دولتی دارد نباید از ارباب رجوع خود هدیه قبول کند زیرا این امر به رشوه شبیه است و اساسا رشوه محسوب می­گردد. زیرا این هدیه اساسا برای انجام کاری که وظیفه اوست (و در صورت ندادن هدیه هم باز باید انجام دهد) به او داده شده است.

خلاصه جواب این است کسی مسئولیتی بر عهده دارد باید تقوای خدا را پیشه کند و تنها بر حسب وظیفه و دینی که بر گردن دارد این کار را انجام دهد و انجام امور خلق را عمدا به تعویق نیندازد به طوری که ناچار گردند برای اینکه کارشان راه بیفتد برای او هدیه بیاورند. اما درباره کسی که هدیه می­دهد می­گوییم: نباید هدیه به کارمندی برای انجام کاری که وظیفه اوست (و در صورت ندادن هدیه هم باز باید انجام دهد) داده شود. اما اگر اوضاع به گونه­ای بود که بدون دادن هدیه نمی­توانستیم حق خود را بگیریم و کار خود را به پیش ببریم، در این حالت اشکالی متوجه ما نیست و گناهی برای ما ثبت نمی­شود زیرا ما به دنبال حق خود هستیم و گناه و اشکال متوجه گیرنده هدیه خواهد بود.