(۲۳۴۱) سوال: حکم شرع در نظر شما در مورد دعای دست‌ جمعی بعد از ادای نمازها چیست؟

جواب:

دعای جمعی بعد از نمازها از سنت رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم و خلفای راشدین و صحابه نیست بلکه عملی ساختگی است و از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده است که می‌فرماید: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الْمَهْدِيِّينَ الرَّاشِدِينَ، تَمَسَّكُوا بِهَا، وَعَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ ، وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ ؛ فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ، وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ»[۱] (برشماست كه سنت مرا و سنت خلفاي راشدين و مهدیين را كه پس از من هستند محكم و با چنگ و دندان آن را حفظ کنید، و از امور ساختگى (وبرخلاف کتاب و سنّت) دورى کنید؛ زیرا هر امر ساختگى بدعت است وهر بدعتى گمراهى است) بنابراین دعا یا ذکر جمعی بعد از نمازها امری ساختگی و بدعت است و هر بدعتی نیز گمراهی است و مشروع در حق نمازگزار دعا کردن قبل از سلام است زیرا که محل دعا که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم به آن ارشاد فرموده است همین می‌باشد که در حدیث ابن مسعود رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ هنگامی که تشهد را ذکر می‌نمود فرموده است: «ثُمَّ لْيَتَخَيَّرْ مِنَ الدُّعَاءِ»[۲] (سپس هر دعایی که دارد را از الله درخواست کند) و این دلیلی برای این است که محل دعا آخر نماز است و بعد آن نیست و همچنین این موافق با عقل صحیح است زیرا دعای انسانی که در نماز مقابل الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ قرار دارد اولی است به نسبت بعد از نماز و مشروع بعد از نماز فرض ذکر کردن است همانگونه که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {فَإِذَا قَضَیۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُوا۟ ٱللَّهَ قِیَـٰمࣰا وَقُعُودࣰا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمۡۚ} [سوره النساء: ۱۰۳] (پس چون نماز را به پایان رساندید، الله را ایستاده، و نشسته و بر پهلوی خویش (خوابیده) یاد کنید) و همچنین روش رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم نیز همین بود.

و همچنین مشروع است که این ذکر را با حالت جهری بخوانند زیرا همانطور که به صورت صحیح در حدیث ابن عباس در بخاری روایت است که در عهد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم همین معروف بوده است که ابن عباس رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ می‌فرماید: «كان رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ حِينَ يَنْصَرِفُ النَّاسُ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ»[۳] (در عهد رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بلند کردن صدای ذکر هنگامی که مردم نماز را تمام می‌کردند معمول بود) مگر این که در کنارت مردی ایستاده که نمازش قضا شده و ترس تشویش بر او برود که در این حالت شایسته است که به قدری آهسته بخوانی که برای برادرت تشویش ایجاد نشود زیرا که تشویش برای دیگران اذیت محسوب می‌شود و برای همین زمانی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم شنید اصحابش در مسجد نماز می‌خوانند و با صدای بلند قرائت می‌کنند آنها را نهی کرد و فرمود: «لا یجهرنَّ بعضکم علی بعض في القرآن»[۴] (کسی بر یک‌دیگر با صدای بلند قرآن نخواند) و در حدیث دیگر آمده است: «لا يؤذينَّ بعضكم بعضًا في القراءة»[۵] (یک‌دیگر را در قرائت اذیت نکنید) لذا رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم واضح ساختند که بلند قرائت کردن در حالی که برای اطرافیانش اذیت ایجاد می‌کند جایز نیست.

خلاصه: بعد از نماز محل ذکر است و قبل از سلام در تشهد آخر محل دعاست و این چنین در سنت آمده است و ذکر بعد از نماز مشروع است که با صدای بلند خوانده شود اگر که کناریش را اذیت نمی‌کند. والله أعلم.

[۱] رواه احمد (۱۲۶/۴) و ابو داود (۴۶۰۷) و ترمذی (۲۶۷۶) و ابن ماجه (۴۲).

[۲] تخریج آن گذشت.

[۳] رواه البخاری (۸۴۱) و مسلم (۵۸۳).

[۴] رواه احمد (۳۶/۲).

[۵] تخریج آن گذشت.