(۲۱۵۸) سوال: چگونه بین این احادیث جمع ببندیم: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۱] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) و قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم : «مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ، فهی خداج، فهی خداج»[۲] (هر کس نماز بخواند و سوره‌ی فاتحه را در آن نخواند به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است) همراه قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم در احادیث دیگر: «مَنْ كَانَ لَهُ إِمَامٌ، فَقِرَاءَةُ الْإِمَامِ لَهُ قِرَاءَةٌ»[۳] (کسی که پشت سر امام نماز می خواند، قرائت امام، قرائت او نیز می باشد) و حدیث: {إنما جعل الإمام لیؤتم به فإذا کبر فکبروا، و إذا قرأ فأنصتوا}[۴] (امام برای این قرار داده شده است که از او پیروی شود هنگامی که تکبیر گفت تکبیر بگویید و هنگامی که قرائت می‌کند پس ساکت باشید)

جواب:

این بسیار مهم است که طالب علم جمع بین نصوصی که ظاهرش در تعارض است را بداند تا برایش آشکار شود که تعارضی بین آنها وجود ندارد چون که در شریعت الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تعارضی وجود ندارد و همچنین بین کلام الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ و آنچه به صورت صحیح از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت شده تعارض وجود ندارد.

و آن چهار حدیثی که سوال کننده ذکر کردند جمع بین آن ولله الحمد ممکن و متیسر است و آن دو حدیث آخر: «مَنْ كَانَ لَهُ إِمَامٌ، فَقِرَاءَةُ الْإِمَامِ لَهُ قِرَاءَةٌ»[۱] (کسی که پشت سر امام نماز می خواند، قرائت امام، قرائت او نیز می باشد) اگر صحیح باشد که بعضی از اهل علم گفته‌اند ضعیف است و صحیح نمی‌باشد چون به صورت مرسل روایت شده است پس حدیث عموم است: «مَنْ كَانَ لَهُ إِمَامٌ، فَقِرَاءَةُ الْإِمَامِ لَهُ قِرَاءَةٌ»[۲] (کسی که پشت سر امام نماز می خواند، قرائت امام، قرائت او نیز می باشد) و فاتحه با این حدیث تخصیص می‌یابد: «لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۳] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) پس قرائت امام غیر از سوره‌ی فاتحه قرائت مأموم می‌باشد.

و همچنین قول رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم که می‌فرماید: «اذا قرأ فأنصتوا» (هنگامی که قرائت می‌کند پس ساکت باشید) بر غیر از فاتحه حمل می‌شود و گفته می‌شود: هنگامی که غیر از فاتحه را می‌خواند و شما آن را خوانده‌ای پس ساکت باشد و همراه آن نخوان زیرا که قرائت امام قرائت شماست پس جمع بین این دو حدیث اینگونه می‌باشد.

و گرفتن دو حدیث اول یعنی: «مَنْ صَلَّى صَلَاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ، فهی خداج، فهی خداج»[۴] (هر کس نماز بخواند و سوره‌ی فاتحه را در آن نخواند به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است، به تحقیق نماز او ناقص است) و :«لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ»[۵] (کسی که سوره‌ی فاتحه نخواند نماز ندارد) به احتیاط نزدیک‌تر است زیرا که نماز خود را بدون شک و با یقین ادا کرده است و فاتحه را قرائت می‌کند اگر چه امام دارد قرائت می‌کند و در سنن حدیث عبادة بن الصامت رَضِيَ‌اللهُ‌عَنْهُ از رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم روایت است که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم با اصحابش نماز صبح را می‌خواند و هنگامی که نماز پایان یافت فرمودند: «لَعَلَّكُمْ تَقْرَءُونَ خَلْفَ إِمَامِكُمْ ؟ “. قُلْنَا : نَعَمْ، هَذًّا يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ : ” لَا تَفْعَلُوا إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ؛ فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا»[۶] (شما پشت سر امامتان قرائت می خوانيد؟ گفتیم: بله یا رسول الله، رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم فرمود: جز سوره ی فاتحه، چيزی نخوانيد، زيرا نماز کسی که در آن سوره ی فاتحه را نخواند، صحيح نيست).

[۱] رواه احمد (۳۳۹/۳) و ابن ماجه (۸۵۰).

[۲] رواه احمد (۳۳۹/۳) و ابن ماجه (۸۵۰).

[۳] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).

[۴] رواه مسلم (۳۹۵).

[۵] رواه البخاری (۷۵۶) و مسلم (۳۹۴).

[۶] رواه ابو داود (۸۲۳).