(۱۸۸۸) سوال: بعضی‌های می‌گویند درود بر سیدنا محمد بعد از اذان بدعت است. قول شما در این‌باره چیست؟ و آیا این درست که برای مسلمان جایز نیست که بعد از اذان بگوید: (إنک لاتخلف المیعاد)؟

جواب:

نمی‌دانم که سوال کننده منظورش است که یکی این صیغه‌ (اللهم صل علی سیدنا محمد) را انکار کرده است یا صلوات را هر صیغه‌ای انکار کرده است؟ و اگر اولی است یعنی آن صیغه را انکار کرده است پس شاید بر او انکار کرده زیرا که صحابه چنین صیغه‌ای را نگفته‌اند یعنی نگفته‌اند: (اللهم صل علی سیدنا محمد) و هر مسلمانی می‌داند که صحابه از محبتش به رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم بیشتر بوده است و تمسک ایشان به شریعت الله بیشتر بوده است و تعظیمی بیشتری از ما بر رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم قائل بوده‌اند با این وجود اثری از ایشان روایت نشده است که در پایان اذان بگویند: (اللهم صل علی سیدنا محمد).

و ما مأمور هستیم که به بهترین روش از ایشان تبعیت کنیم به رضایت الله دست پیدا کنیم همانطور که الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ از ایشان راضی شد و الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ می‌فرماید: {وَٱلسَّـٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَـٰجِرِینَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِینَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَـٰن} [سوره التوبة: ۱۰۰] (و پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار، و کسانی‌که به نیکی از آن‌ها پیروی کردند) و اتباع احسان این است که چیزی را بر ایشان کم و زیاد نکنیم و تبعیت احسان این است پس هنگامی که صحابه نگفته‌اند: «اللهم صل علی سیدنا محمد» پس برای مشروع این است که ما هم نگوییم و شاید کسی که بر او انکار کرده و گفته است که بدعت است این معنی مرادش بوده است وگرنه نزد هر مسلمانی معلوم است که نبی ما محمد صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم است و او سید ما است بلکه او سید فرزند آدم است و سید الرسل و الأنبیاء و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و الأولیاء است و سید کل بشر است و این چیزی است که به آن ایمان داریم و با اعتقاد به آن به الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ تقرب می‌جوییم ولی مقتضای سیادت او در حقیقت این است که ملتزم به سنتش باشیم و از آن کم نکنیم و از آن تجاوز نکنیم زیرا که مادامی که او سید است پس واجب است که او اسوه و قدوه و الگو باشد.

برای همین برادران مسلمانم را نصیحت می‌کنم که از آنچه در نماز رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم وارد شده است تجاوز نکنید و مثلا اگر کسی بگوید من در تشهد می‌گویم: (اللهم صل علی سیدنا محمد و علی آل سیدنا محمد و آل سیدنا محمد، کما بارکت علی إبراهیم و علی آل ابراهیم إنک حمید و مجید) و اگر می‌خواهد که این گونه بگوید بر او انکار می‌کنیم و می‌گوییم  آیا چیزی را به ما می‌آموزی که رسول الله صَلَّىٰ‌اللهُ‌عَلَيْهِ‌وَعَلَىٰ‌آلِهِ‌وَسَلَّم یاد نداده است؟ زیرا که صلوات در این مکان اینگونه وارد شده است: (اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد). و اگر بگوید که این را از شدت محبت و تعظیم من به او است به او می‌گوییم: شدت محبت و تعظیم به او اقتضا می‌کند که ایشان امام تو باشد و چیزی را بر شرع کم و زیاد نکنی.

اما صلوات بر وجه مشروع بعد از اذان سنت است و شایسته است که انسان بعد از این از اذان تبعیت کرد بگوید: (اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، إنك لا تخلف الميعاد) و علما در این جمله آخر در حدیث: (إنک لاتخلف المیعاد) که ضعیف یا حسن یا صحیح است اختلاف کرده‌اند و امر در این واسع است و کسی که گفت بر او انکار نمی‌شود و کسی که آن را نگفت نیز بر او انکار نمی‌شود ولی افضل این است که بگوید زیرا الله سُبْحَانَهُ‌وَتَعَالَىٰ در مورد اولو الألباب کسانی که در حالت ایستاده و نشسته و به پهلو خوابیده ذکر می‌کنند می‌‌فرماید که می‌گویند: {رَبَّنَا وَءَاتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخۡزِنَا یَوۡمَ ٱلۡقِیَـٰمَةِۖ إِنَّكَ لَا تُخۡلِفُ ٱلۡمِیعَادَ} [سوره آل عمران: ۱۹۴] (پروردگارا! آنچه را که بر (زبان) فرستادگانت به ما وعده داده‌ای به ما عطا کن، و ما را در روز قیامت رسوا مگردان، بدرستی که تو خلاف وعده نمی‌کنی) پس گفتنش بهتر است و بر هیچ کدام انکار نمی‌شود.