می‌گویند: امام شافعی در قول قدیم خود قائل به خروج بر علیه حاکم ظالم بوده است. آنها برای ادعای خود به سخن مرتضی الزبیدی رَحِمَهُ‌الله در کتاب «اتحاف السادة المتقین» (ج۲ ص۲۳۳) استناد می‌کنند که گفته است: «و اما در مورد فسق، اختلاف بر سر دو قول است: آنچه جمهور قائلند این است که حاکم به خاطر فسق، عزل نمی‌شود؛ چرا که نتیجه‌ی آن فتنه‌ای خواهد شد که بزرگ‌تر از فتنه‌ی فسق حاکم است. شافعی در قول قدیم خود بر این است که حاکم به خاطر فسقش عزل می‌شود و ماوردی نیز در «الأحکام السلطانیة» به ذکر همین قول اکتفا نموده است».
قول دیگری که به آن استدلال می‌کنند، قول امام الحرمین جوینی شافعی است که می‌گوید: «وقتی حاکم در زمانی خاص ظلم کرد و اثر ظلمش آشکار گشت و با نصیحت، از عمل زشتش دست نکشید، اهل حل و عقد می‌توانند برای عزل او با هم هماهنگ شوند. حتی اگر این کار نیازمند کشیدن سلاح و به وجود آمدن جنگ شود».

جواب:

نقولاتی که از ائمه‌ی شافعیه در حرمت بر خروج بر علیه حاکم ظالم وجود دارد، کاملا واضح و آشکار هستند. چنان که برزگ‌ترین شاگرد امام شافعی، یعنی امام اسماعیل بن یحیی مُزَنی رَحِمَهُ‌الله (متوفای ۲۶۴) اجماع اهل سنت را بر حرمت خروج بر علیه حاکم ظالم نقل می‌نماید، و مزنی که شاگرد امام شافعی بوده، بر زبیدی که تابع مذهب شافعی است و حدود ده قرن بعد از آنها آمده، اولویت دارد. چرا که زبیدی رَحِمَهُ‌الله متوفای سال (۱۲۰۵) هـجری قمری است.

همچنین امام مُزَنی رَحِمَهُ‌الله آگاه‌ترین شاگرد امام شافعی به مذهب شیخ خود بوده است. امام ابن عبدالبَرّ از ائمه‌ی مالکیه در مورد مزنی رَحِمَهُ‌الله در کتاب «الإنتفاء» (ص۱۱۰) می‌گوید: «او در مذهب شافعی از همه جلوتر بود. همچنین در قول و حفظ و مهارتش از دیگران برتر بود و کتاب‌های بسیاری بر مذهب شافعی نوشته که هیچ کتابی به پای آنها نمی‌رسد و او، علمای پس از خود را به سختی انداخته است… و او آگاه‌ترین شخص در میان اصحاب شافعی رَحِمَهُ‌الله است».

تا جایی که خودِ امام شافعی رَحِمَهُ‌الله در مورد ایشان می‌گوید: «مُزَنی، نصرت دهنده‌ی مذهب من است». این را تاج الدین سبکی در «طبقات الشافعیة الکبری» (ج۲ ص۹۴) نقل کرده است.

یکی دیگر از کسانی که در آگاهی از مذهب امام شافعی شهرت دارد، امام بیهقی است. ایشان در «مناقب الشافعی» (ج۱ ص۴۴۸) می‌نویسد: «ایشان (یعنی شافعی) قائل به وجوب اطاعت در غیر معصیت، از حاکم مسلمانی بود که با زور شمشیر به قدرت رسیده است…».

بیهقی همچنین از امام شافعی روایت می‌کند که گفته است: «هر کس با زور شمشیر بر خلافت دست یافت، تا جایی که خلیفه خوانده شد و مردم گرد او جمع شدند، پس او خلیفه است». «مناقب الشافعی» (ج۱ ص۴۴۹).

اینها نقولاتی بودند که ثابت می‌کنند قول به خروج بر علیه حاکم ظالم در مذهب امام شافعی، قولی بدون مستند و دلیل است و خلاف آن چیزی است که شاگردان و ائمه‌ی مذهب از ایشان روایت کرده و بر آن بوده‌اند.

گردآوری و ترجمه: سید ابوبکر یگانه قلاتی